เพลงอีแซว สื่อพื้นบ้าน
จากลานดินสู่เวทีการแสดง
ภาค 3 ความจริงใจความจริงจังความยั่งยืน
ชำเลือง มณีวงษ์ (เล่าเรื่อง)
มนุษย์ทุกผู้ทุกนามต่างก็มีความมุ่งหวังในชีวิต อยากมี อยากเป็น อยากได้ อยากที่จะไปให้ถึง ณ ตรงจุดสูงสุดที่ใฝ่ฝัน บางคนมีความหวังเอาไว้สูงมาก เมื่อไปได้ถึงในสิ่งที่มุ่งหวังก็มีความสุขใจ บางคนมุ่งหวังเอาไว้แต่เพียงสมฐานะ เมื่อไปยืนอยู่ตรงจุดนั้นได้ ก็มีความสุข ภาคภูมิใจกับความสำเร็จ แต่ยังมีบุคคลอีกเป็นจำนวนมากที่เขาไม่ได้มุ่งหวังหรือตั้งเป้าเอาไว้เพียงแต่กระทำดีไปในแต่ละวันปฏิบัติภารกิจหน้าที่ตามความสามารถ เขามีความสุขเขาพอเพียงและไม่ใฝ่คว้าจนเกินตัว ที่กล่าวมาจึงทำให้มองเห็นความเป็นจริง (ความเป็นของแท้)
ในเมื่อมนุษย์มีความแตกต่างกันในหลาย ๆ ด้าน ทั้งด้านความรู้ ความสามารถ ความคิดวิเคราะห์การตีความแก้ปัญหาและในอีกหลาย ๆ เรื่อง จึงทำให้คนเรามองในสิ่งเดียวกันไปคนละอย่าง มองในเรื่องเดียวกันไปเป็นคนละเรื่อง จึงมีบุคคลบางคนที่ตั้งความหวังเอาไว้สูง เมื่อไปไม่ถึงเป้าหมายก็เกิดความเสียใจ ท้อแท้ต่อชีวิต บางคนมีความ สามารถสูง แต่กลับไม่ได้มุ่งหวังทะเยอทะยาน กระทำตัวเรียบ ๆ ดำเนินชีวิตอย่างเรียบง่าย (ไม่ใฝ่สูงจนเกินตัว)
ความจริงใจ
เป็นคุณสมบัติของคนเรา ที่มีความซื่อตรง พูดออกไปอย่างที่ใจคิด เป็นความแน่ แท้ ไม่โกหก ไม่ปลอม ตรงมาตรงไป และมีความมั่นคง จากประสบการณ์ที่ผมได้สัมผัสกับคำพูดของบุคคลบางคนว่า “ตลอดชีวิตที่ผ่านมาเขาตั้งใจฝึกสอนนักเรียนให้มีความสามารถเพื่อนำเอาความรู้ ทักษะที่ได้รับไปใช้ให้เกิดประโยชน์ในชีวิตวันข้างหน้า มิได้มุ่งหวังที่จะคว้ารางวัลแต่อย่างไร แต่ว่าพอไปดูร่องรอยมีแต่นำเอารางวัลมาเสนอให้ผู้อื่นได้เห็นมากมายไปหมด” (เป็นความไม่แน่ ไม่แท้) หากคนเราพูดอย่างใจอย่าง การกระทำเป็นอีกอย่างหนึ่ง แล้วจะหาความจริงใจได้ที่ไหน
ความจริงจัง
เป็นความแน่แท้ ความถูกต้อง ไม่เป็นการเล่น เรื่องนี้จะต้องมาจากคนที่มีความรู้ความสามารถจริง ๆ ทำอะไรทำจริงเกาะติดอยู่ในสิ่งที่ตนกระทำ และกระทำอย่างต่อเนื่องมายาวนาน ผู้รับก็ได้รับความรู้แบบสั่งสม ทำจริง ๆ โดยอัตโนมัติไม่ต้องคอยบังคับ ทำได้เองด้วยความตั้งใจ เพราะเป็นการบ่มความรู้จากภายในจนเต็มที่แล้วแพร่ขยายออกมาสู่ภายนอก คนที่ทำอะไรจริงจัง จะก็ดูสมจริง ถึงแม่ว่าจะเป็นนักแสดงก็ดูสมบทบาท เมื่อเลิกจากการแสดงก็ดูเป็นสุภาพชนที่น่ายกย่องนับถือ จากประสบการณ์ที่ผมได้สัมผัสมา เคยเห็นว่าเขาตั้งใจทำงาน ทำอย่างไม่เห็นแก่เหน็ดแก่เหนื่อย พอมีคนหรือมีหน่วยงานเข้ามายอมรับให้การยกย่องเข้าหน่อยเดียว ประกาศความหวังว่า “จะไปให้ถึงศิลปินดีเด่นในระดับ.....ให้ได้” (พูดในสิ่งที่เป็นไปได้ยาก)
ความยั่งยืน
เป็นความคงทน ถาวร มีความเป็นจริงที่ต่อเนื่องยาวนาน ไม่ว่าจะเป็นการปฏิบัติ การกระทำใด ๆ หากผู้ที่กระทำได้มีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องมิใช่ทำทิ้ง ทำขว้าง จับแล้วปล่อย เพียงแค่ได้ทำเพื่อหวังในสิ่งที่ตนอยากมี อยากได้ ได้แล้วก็เลิก สมใจแล้วพอกันที เก็บเกี่ยวผลประโยชน์ได้แล้วก็ลืมสิ่งที่ให้ประโยชน์ไปเลย (ลืมบุญคุณ) จากประสบการณ์ที่ผมได้สัมผัส “ผมจัดการอบรมการแสดงเพลงพื้นบ้าน-เพลงอีแซว ลำตัด เพลงฉ่อย เพลงพวง มาลัย เพลงเรือ เพลงเต้นกำ ฯลฯ ร่วมกับพี่เกลียว เสร็จกิจให้กับคุณครูในจังหวัดสุพรรณบุรีร่วมกับหน่วยงานราชการ เอกชนไปแล้ว 14-15 ครั้ง จำนวนผู้ที่เข้าร่วมกิจกรรม 2696 คน แยกออกเป็นครูผู้เข้าอบรม ประมาณ 750-770 คน นักเรียนที่เข้ารับการอบรมจำนวน 1700-1720 คน และประชาชนผู้สนใจ ประมาณ 200-205 คน แต่สิ่งที่มีผลกระทบตามมา คือ
1. มีวงเพลงพื้นบ้าน–วงเพลงอีแซวอยู่ในจังหวัดสุพรรณบุรีไม่เกิน 25 วง (300 คน)
2. ในจำนวนวงเพลงอีแซวนักเรียนที่มีอยู่ จะแสดงได้ในระยะเวลาสั้น ๆ มีบทร้องน้อยมาก
3. มีคณะเพลงอีแซว เพลงพื้นบ้านออกไปรับใช้สังคมได้เพียง 5-10 คณะ
4. มีวงที่สามารถรับงานแสดงแบบมืออาชีพเล่นได้ 3-4 ช.ม.ต่องาน มีเพียง 1-3 วง
5. วงที่สามารถรักษาคุณภาพ เรียกคนดูได้ โดยไม่ต้องกักบริเวณสักกี่วง (1 วง 2 วง)
หรือน้อยกว่าที่ผมคาดไว้เสียอีก เพราะว่าเท่าที่ติดตามไปดูในหลาย ๆ สถานที่และผมได้บันทึกภาพการแสดงบนเวทีแต่ละเวทีเอาไว้ เวทีเพลงอีแซวนักเรียนแสดงเวลา 20.30 น.พอ 21.45 น. เลิกเสียแล้ว ไม่มีวงที่จะอยู่เล่นต่อไป สาเหตุเหล่านี้มาจากความไม่ยั่งยืน ความไม่คงทน ไม่ถาวร และนี่คือปริมาณที่มีมากพอ แต่คุณภาพในการสืบสานมิได้มีความสัมพันธ์กับปริมาณ
ความจริงใจ ความจริงจัง ความยั่งยืน
เป็นสัจธรรมที่เที่ยงแท้ ยิ่งกว่าความสำเร็จที่มาจากเวทีการแสดงเพียงเวทีเดียว แล้วพูดถึงตรงจุดนั้นไปยาวนาน (ควรที่จะดีใจเพียงพอสมควรเป็นเรื่องปกติ) เพราะความจริงจัง จริงใจ และความยั่งยืน จะเป็นข้อพิสูจน์ให้เห็นว่า อะไรกันแน่ที่จะบอกได้ว่า “เป็นของแท้” ในส่วนตัวและในนามของวงเพลงอีแซว สายเลือดสุพรรณฯ เราได้ผ่านประสบการณ์ตรงนั้นมานาน และไกลเกินกว่าที่จะย้อนกลับไปใฝ่ฝันได้อีก ในส่วนตัวของผมกับรางวัลเกียรติยศที่ได้รับมีมากกว่า 100 ครั้งที่จะเป็นกำลังในการทำงาน ในส่วนของผลผลิตคือ นักเรียนเขาผ่านเวทีขนาดใหญ่และระดับสูงมาหลายต่อหลายครั้ง รางวัลที่ได้รับ เกือบจะ 200 รายการ บอกถึงความไม่จีรังยั่งยืนในการรักษาให้คงมีในสิ่งที่เรากำลังกระทำอยู่ ผมเป็นห่วงคนรุ่นหลังที่ทำงานด้วยความทุ่มเทมาระยะหนึ่งแล้วต้องเงียบหายไป สร้างชื่อเสียงให้โด่งดังเพียงข้ามคืน เมื่อขึ้นเวทีในครั้งต่อไปกลับไม่มีคนดูหรือมีก็น้อยจนน่าคิดว่า นี่หรือคุณภาพที่ได้มา ดูมันช่างไปคนละทางกับความต้องการของสังคม แล้วจะอยู่รอดต่อไปได้อีกนานแค่ไหน
ข้อความที่ผมเขียนในบทนี้ จึงต้องกลับมาที่ “จากลานดินสู่เวทีการแสดง ภาค 3” เพื่อที่จะได้เก็บเอาไว้เป็นร่องรอยย้อนหลัง จากผู้ที่เดินนำหน้าให้คนทำเพลงได้กลับมาเก็บบทความนี้เอาไว้เป็นแหล่งอ้างอิงได้ว่า ในประสบการณ์ตรงจริง ๆ ควรเก็บความภาคภูมิใจเอาไว้แล้วมุ่งกระทำ มุ่งที่จะดำเนินงานในสิ่งที่เป็นความจริงจัง ความยั่งยืนควบคู่กันไปด้วย มิควรที่จะหลงอยู่กับเวทีการแสดงที่จัดให้มีเพียงปีละครั้ง แล้วเขาก็เก็บเกี่ยวผลประโยชน์จากความเหนื่อยยากของเด็ก ๆ เอาไปเป็นผลงานของเขาเขียนโครงการของบประมาณในแต่ละปี
หลาย ๆ ท่านอาจจะไม่ได้คิดไปไกลอย่างผม เพราะคุณครูที่ลงมาสอนเพลงอีแซวรวมทั้งเพลงพื้นบ้านอื่น ๆ ท่านไม่ใช่นักแสดงที่เล่นเพลงมายาวนานอย่างผม ท่านอาจจะเพียงพอแล้วที่ได้ในสิ่งที่ทำมาขนาดนั้น บางครั้งสิ่งที่ได้มามันเกินกว่าความต้องการเสียด้วยซ้ำไป เช่น “หนูเล่นเพลงไม่เป็น ร้องก็พอได้ แต่เด็กของหนูได้รับรางวัลชนะเลิศ” (แล้วในความจริง ได้อะไร) “ผมรำไม่เป็น ร้องก็งู ๆ ปลา ๆ แต่ใจรัก เด็ก ๆ เขาช่วยกันจนได้รับรางวัลมากมาย” (นั่นบ่งบอกถึงคุณภาพของครูชัดเจนมาก)
สิ่งเหล่านี้เป็นเพียงผลงานที่ปรากฏในระยะสั้น ๆ มิใช่เป็นการแก้ปัญหาของสังคมที่แท้จริง เพราะว่า เมื่อปี พ.ศ.2537 มีการประกาศ รณรงค์เพื่อการสืบสานวัฒนธรรมไทย ให้กลับมาสู่สังคมไทยอีกครั้ง เมื่อกระแสของวัฒนธรรมต่างชาติกำลังหลั่งไหลเข้ามามีอิทธิพลเหนือกว่าของไทย (ในวันนั้น ผมดำเนินงานถ่ายทอดความรู้เพลงพื้นบ้านให้นักเรียนไปแล้ว)
การแสดงเพลงอีแซวบนเวทีลานดิน
เจ้าภาพต่างที่ ต่างเวที มีความชอบชื่นชมในบทบาทวิธีการแสดงที่แตกต่างกัน โดยเฉพาะในพื้นที่ตามชนบท ท่านผู้ชมจะขอร้องว่า “ให้เพลงอีแซวเล่นแบบสนุก ๆ เอาบทมัน ๆ แบบทะเลาะกันให้ถึงใจหน่อย” เราเป็นผู้รับใช้สังคมก็จะต้องเตรียมการ และจัดให้ตามข้อเสนอ คือจะต้องดูแนวโน้มของผู้ชมว่า ท่านมีความสนใจโน้มเอียงไปในทางใด และในความเป็นจริง งานแสดงในวันที่ 30 ธันวาคม 2551 เทศกาลส่งท้ายปีเก่า ต้อนรับปีใหม่ ในวันนี้มีเจ้าภาพติดต่อเข้ามา 2-3 ที่ แต่สถานที่ที่ผมรับงานเอาไว้เป็นการแสดงในชนบท เป็นงานแก้บนที่บ้านทะเลบก เวทีเล่นอยู่กับพื้นดิน มีเสื่อปูที่พื้น หรืออาจจะมีโต๊ะมาตั้งเรียงต่อกันทำเป็นเวทีไม่สูงจากพื้นดินนัก การแสดงที่จะนำเสนอในเวลาประมาณ 4 ชั่วโมง ต่อเนื่องกันไป กับความจริงใจที่ท่านเจ้าภาพมีให้กับนักแสดงคือ เจ้าภาพท่านหนึ่ง (คนจ่ายเงิน) ท่านบอกว่า “เด็ก ๆ เล่นสนุกดี สุภาพเรียบร้อยไม่ทะลึ่งตึงตัง คนดูเขาชอบกัน จึงได้มาหาซ้ำอีก” ส่วนท่านเจ้าภาพร่วมอีกท่าน (คนจ่ายเงิน) กล่าวว่า “เล่นสนุก แต่สู้เพลงคนโตไม่ได้ อยากให้ว่ากันตรง ๆ บ้างเอาแบบเก่า ๆ ไปเลย แต่ว่าไม่ต้องมากก็ได้เพราะเป็นเด็ก ๆ ก็เข้าใจ”
ในเบื้องหลังความเป็นจริง วงเพลงเด็ก ๆ วงนี้ สามารถกระโดดโลดเต้นเล่นแบบเพลงแดง (เพลงหยาบ) ได้ดังคนโตหรือนักเพลงแบบสมัยเก่า แต่การผูกเรื่อง ปูเรื่องไปสู่จุดนั้นมีความสำคัญยิ่ง เพราะการที่จะนำไปสู่เพลงที่จะต้องใช้ถ้อยคำสำนวนประจานกันเป็นความโกรธแค้นที่ไม่สามารถให้อภัยกันได้ จึงจะเกิดความจริงจัง ทำให้ผู้ชมคล้อยตามได้ มิใช่มาจับโน่นชนนี่เล็ก ๆ น้อย ๆ จนไม่สามารถที่จะปะติดปะต่อได้ (เพลงก็เสื่อมถอยไปเอง)
การแสดงเพลงอีแซวบนเวทีที่สวยงาม
ความชื่นชอบของท่านผู้ดูท่านผู้ชม มีความหลากหลาย แตกต่างกันเป็นไปตามทำเลที่ตั้ง สถานที่ในแต่ละแห่งหรือในตัวบุคคลมีพื้นฐานแห่งการเรียนรู้ไม่เหมือนกัน เวทีการแสดงในวันที่ 31 ธันวาคม 2551 อยู่ที่เทศบาลเมืองบ้านหมี่ อำเภอบ้านหมี่ จังหวัดลพบุรี คณะกรรมการเขาจัดงานส่งท้ายปีเก่าให้กับชุมชนทั้งหมด ครั้งนี้ได้จัดเตรียมเวทีขนาด 12-15 เมตรเอาไว้ให้ ที่หน้าศูนย์การเรียนรู้เป็นสถานที่จัดงาน การแสดงอย่างน้อย 3 ชั่วโมง ท่านเจ้าภาพโทรมาย้ำว่า“งานนี้มีเด็กตัวเล็ก ๆ (นนทวัฒน์) ที่เล่นเก่ง ๆ อย่างรุ่นพี่ และเด็กคนที่ด้นกลอนสด (จิระพงศ์) กับรุ่นพี่ผู้หญิง (ลูกหนู) มาด้วยไหมครับ ถ้าไม่มาผมไม่หา” (ท่านพูดเล่น) นั่นแสดงว่าบทบาทการแสดงที่สมจริงจนเกินอายุเป็นความประทับใจ และการร้องด้นกลอนสดที่เด็ก ๆ อายุ 13-15 ปี แสดงความสามารถอย่างฉับพลันคำร้องที่คิดกันสด ๆ โดยที่ท่านผู้ชมคาดไม่ถึง เป็นความประทับใจที่ผู้ชมได้รับจากการชมการแสดงเพลงพื้นบ้านของพวกเรา
ความมีเสน่ห์ของการแสดงเพลงพื้นบ้าน มิได้อยู่ที่การเตรียมการเอาไว้ล่วงหน้าเสมอไป ในเพราะว่าบางครั้ง สิ่งที่ตระเตรียมเอาไว้ เป็นเพียงความพึงพอใจของผู้แสดง หาใช่สิ่งที่ผู้บริโภคต้องการรับรู้หรือเสพไม่ ดังนั้นการฝึกฝนทักษะที่แสดงถึงความชำนาญการอย่างแท้จริง จึงจะเป็นการเอาตัวรอดได้ในทุกสถานที่ มันคือการแก้ปัญหาได้อย่างยั่งยืน ท่านผู้ชมคือผู้ตัดสินที่สำคัญที่สุดของอนาคตศิลปินหรือนักแสดงทุกแขนง หากไม่มีท่านผู้ชมเฝ้ายืนดู นั่งดู หรือแม้แต่จะมาเดินผ่านหน้าเวทีแล้ว อะไรจะเหลือ ต่อให้ได้อะไรมามากสักแค่ไหนก็เป็นเพียงความภาคภูมิใจของคนคนเดียว คนกลุ่มเดียว บุคคลกลุ่มใหญ่ที่เฝ้ารอคอยเฝ้าหวังว่า จะได้เห็นในสิ่งที่พวกเขาต้องการก็จะไม่มีวันเกิดขึ้นมาได้
ในวันนี้ศิลปะการแสดงเพลงพื้นบ้าน ประเภทเพลงอีแซว ลำตัด เพลงฉ่อย ขับเสภาเพลงเรือ เพลงพวงมาลัย เพลงแหล่ เพลงขอทาน เพลงเต้นกำ รวมถึงพิธีการทำขวัญนาค ยังสามารถออกไปรับใช้สังคมได้ ถึงแม้ว่าจะไม่มีมากนัก ไม่โด่งดังอย่างสมัยก่อนก็ตาม แต่ก็เป็นสื่อที่สามารถนำสาระไปถึงท่านผู้ชมที่เป็นชาวบ้านไปจนถึงผู้ที่มีการศึกษาในระดับสูงได้ เพียงแต่ว่า ผู้ที่ออกไปนำเสนอจะต้องมีความจริงใจ ความจริงจัง ความยั่งยืน มิเช่นนั้นเราคงจะไม่มีทางฉุดรั้งเอาไว้ได้แน่ หากยังคงเดินไม่ถูกทางอยู่
นั่นคือ ที่มาของความสูญเสียที่ค่อย ๆ ลุกลามเข้ามาสู่การสืบสานตำนานดั้งเดิมของการแสดงเพลงพื้นบ้านทุกแขนง เมื่อไม่มีความจริงใจ ความจริงจัง ความยั่งยืน คนดูก็จะค่อย ๆ ถอยห่างและหายไป พร้อมกับการสูญสิ้นไปของศิลปะการแสดงนั้น ๆ นั่นเอง
