กระบวนทัศน์ของการวิจัยเรื่องน้ำในระดับโลก ก็คือ การจัดการน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์

สืบเนื่องจากการเข้าร่วมประชุมสรุปผลการวิจัยการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในระดับโลก ที่จัดโดยหน่วยงานให้ทุนวิจัยอย่างท้าทายเพื่อการใช้น้ำผลิตอาหาร (Challenge Program Water for Food-CPWF)

การประชุมดังกล่าวเป็นการสรุปข้อมูลบทเรียน หลังจากทำงานผ่านไปแล้ว ๕ ปี (ตั้งแต่ปี ๒๕๔๖-๒๕๕๑) เพื่อการวางแผนงานวิจัยและพัฒนาในระยะ ๕ ปีข้างหน้า ที่เมืองแอดดิส อะบาบา ประเทศเอธิโอเปีย ระหว่างวันที่ ๘-๑๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๑

ซึ่งผมพบว่า กระบวนทัศน์ในการทำงานของหน่วยงานนี้ ได้เปลี่ยนแปลงไปค่อนข้างมาก โดยเริ่มจาก กระบวนทัศน์เมื่อ ๕ ปีที่แล้วว่า “น้ำเพื่อทุกคน (Water for all)

ที่เน้นการสร้างความเสมอภาคในการเข้าถึงทรัพยากรน้ำเป็นหลัก ซึ่งมีแผนงานวิจัยมากมายที่พยายามทำให้สถานการณ์การใช้ทรัพยากรน้ำในประเทศต่างๆ มีการกระจายผลประโยชน์มากขึ้น  

ในการนี้ ผมได้รับอนุมัติให้ดำเนินกิจกรรมงานวิจัยภายใต้โครงการ การจัดการน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์ในประเทศไทย ในฐานะตัวแทนของลุ่มน้ำโขง  ซึ่งผมได้นำข้อมูลดังกล่าวไปเสนอในการประชุมครั้งนี้        ด้วย

ก่อนหน้านี้ ประมาณ ๑-๒ ปี ได้มีการประเมินก่อนเริ่มโครงการเป็นระยะๆ พบว่า  ประเด็นที่เป็นขีดจำกัดสำคัญก็คือ การจัดการน้ำเฉพาะด้าน (single uses) ทำให้เมื่อต้องใช้น้ำด้านอื่นๆ ตามความจำเป็นของชีวิต จะต้องมีการลงทุนซ้ำซ้อนในเรื่องอื่นๆที่ยังขาดอยู่ ในพื้นที่เดิม และต้องสร้างโครงการใหม่ๆ ขึ้นมาอีก ที่เป็นความสิ้นเปลืองมากกว่า การดำเนินการในครั้งเดียวกัน 

และหวังว่า งานที่ทำงานวิจัยภายใต้แผนงานวิจัยนี้ ซึ่งกลายเป็นข้อสรุปที่สำคัญ ว่า ถ้าจะจัดการน้ำให้ได้อย่างทั่วถึงนั้น แท้ที่จริงแล้วก็คือการจัดการน้ำแบบหลายวัตถุประสงค์ ในทุกระดับของการใช้น้ำ นั่นเอง

โดยเฉพาะ การจัดการน้ำหลายวัตถุประสงค์ดังกล่าวนั้น ได้เน้น

·       การกระจายประเภทของการใช้น้ำในระดับลุ่มน้ำ

·       การกระจายลักษณะกิจกรรมของการใช้น้ำในระดับชุมชน และ

·       การใช้น้ำเพื่อชีวิตในระดับปัจเจกและระดับครัวเรือน

 

ซึ่งทำให้เกิดความหลากหลายทั้งในระดับลุ่มน้ำ กิจการต่างๆ ระดับชุมชน และระดับครัวเรือน

และ สามารถตอบสนองความต้องการของคนทั่วไปได้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะกรณีศึกษาที่ผมไปนำเสนอครั้งนี้ ก็คือ

การจัดการน้ำเพื่อเศรษฐกิจพอเพียง

ที่ครอบคลุมกิจกรรมทุกด้าน ตั้งแต่ น้ำดื่ม  น้ำใช้ในครัวเรือน  น้ำเพื่อการเลี้ยงสัตว์ สวนครัว  น้ำเพื่อการเกษตร น้ำเพื่อบุญประเพณี น้ำเพื่ออนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และ อื่นๆ

จากกิจกรรมดังกล่าว ทำให้หน่วยงานที่สนับสนุนการวิจัย โดยเฉพาะ CPWF ได้เห็นภาพชัดเจนว่า

ถ้าจะมีการจัดการน้ำเพื่อให้ทุกฝ่ายได้รับประโยชน์อย่างเสมอภาคกันนั้น ต้องเริ่มจากการตอบสนองการใช้น้ำของแต่ละกลุ่ม แต่ละกิจกรรมได้อย่างครอบคลุม

นั่นก็คือ การใช้น้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์ นั่นเอง

เพราะ การจัดการน้ำที่สามารถตอบสนองความต้องการของประชากรในชุมชนได้นั้น ต้องมีการบริหารจัดการที่เข้าใจพื้นฐาน ความต้องการ ของแต่ละฝ่าย และสร้างความสมดุลของการใช้น้ำในทุกระดับ ซึ่งในที่สุดกลายเป็นกรอบแนวคิดของการประชุมครั้งนี้ อย่างไม่น่าเชื่อ!

จากการสอบถามผู้บริหารระดับสูง ของหน่วยงานให้ทุน ผมได้รับข้อมูลว่า การจัดการน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์นั้น เป็นวิถีทางที่ดีที่สุดที่ทำให้ทุกคนได้รับประโยชน์ (ที่แตกต่างกัน) แต่ “พอ” เหมือนกัน ซึ่งไม่จำเป็นต้องใช้น้ำเท่าเทียมกัน

ดังนั้น ความเท่าเทียมจึงไม่ใช่ปริมาณน้ำเท่ากัน แต่เป็นความพอเพียงใกล้เคียงกัน ซึ่งคล้ายกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของประเทศไทย ที่ทุกคนไม่จำเป็นต้องมีเท่ากัน แต่ก็มีความพอเพียงเหมือนกัน

ดังนั้น จึงไม่เป็นที่น่าประหลาดใจ ว่า การประชุมครั้งนี้ มีคำว่า “การจัดการน้ำหลากหลายวัตถุประสงค์” ในทุกกลุ่มของการประชุม เช่น

·       การจัดการต้นน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์

·       การจัดการอ่างเก็บน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์

·       การจัดการน้ำเพื่อการเลี้ยงปลาแบบหลากหลายวัตถุประสงค์

·       การจัดการน้ำเพื่อการเลี้ยงสัตว์ หรือ

·       กิจกรรมเกษตรอื่น ๆ ที่ตอบสนองความต้องการในระดับครัวเรือนได้เป็นอย่างดี

ฉะนั้น งานที่ผมนำเสนอนี้ จึงอยู่ในกรอบของการประชุมระดับโลกครั้งนี้อย่างเป็นธรรมชาติ เพราะผมนำเสนอในหัวข้อ “การจัดการน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์เพื่อระบบเศรษฐกิจพอเพียง”

และค่อนข้างจะโชคดีมากๆ ที่ทางทีมประเมินของแผนงานวิจัยทั้งหมด พิจารณาเห็นว่า โครงการที่ผมทำอยู่ในขณะนี้ควรได้รับการสนับสนุนให้ดำเนินการต่อใน ๕ ปีข้างหน้า ซึ่งเนื่องมาจากแผนงานที่ผมทำอยู่สอดคล้องกับกระบวนทัศน์ของหน่วยงานให้ทุนพอดี

หรืออีกนัยหนึ่ง ผมได้ทำงานล่วงหน้าไปรอกลุ่มงานที่จะตามไปทีหลัง

โดยสรุปแล้ว กระบวนทัศน์ของการวิจัยเรื่องน้ำในระดับโลก ก็คือ การจัดการน้ำแบบหลากหลายวัตถุประสงค์ นั่นเอง

ใครสนใจจะเสนอโครงการในมุมของท่าน กรุณาเตรียมตัวหาทีม ทำร่างแนวคิด (concept note) ได้เลยครับ เขาจะเริ่มประกาศประมาณต้นปีหน้า (พ.ศ.๒๕๕๒) และอนุมัติโครงการภายในปลายปีเดียวกัน

สำหรับเงื่อนไขของกระบวนทัศน์ในการเสนอขอทุนวิจัย ที่สำคัญหลัก ก็คือ

1.   จะต้องมีหน่วยงานที่เป็นศูนย์วิจัยนานาชาติร่วมอยู่ด้วยอย่างน้อย ๑ ศูนย์ เช่น สถาบันวิจัยน้ำนานาชาติ (IWMI) หรือ สถาบันวิจัยข้าวนานาชาติ (IRRI) หรือสถาบันวิจัยปศุสัตว์นานาชาติ (ILRI) เป็นต้น

2.   โดยทำงานร่วมกันในระดับหน่วยงาน เฉพาะในลุ่มน้ำนานาชาติ ในหนึ่งหรือหลายลุ่มน้ำ เช่น แม่โขง คงคา สินธุ ไนล์ โวลต้า คาร์เกะ เป็นต้น

3.   ทำงานในลักษณะเชื่อมโยงหลายสาขาวิชาการ (Trans-displinary) ที่เป็นกระบวนทัศน์ใหม่ต่อจากสหสาขาวิชาการ (Inter-displinary )

4.   วงเงินที่จะได้รับอนุมัติ อยู่ที่ประมาณ ๓๐-๗๐ ล้านบาทต่อโครงการต่อระยะเวลาไม่เกิน ๕ ปี

ใครสนใจ เตรียมตัวได้ครับ สำหรับข้อมูลรายละเอียด กรุณาติดตามที่ www.cpwf2.org