บันทึกที่แล้ว ได้บันทึกเกี่ยวกับประเพณีตานก๋วยสลาก http://gotoknow.org/blog/yutkpp/212663 ซึ่งเป็นเป็นประเพณีของคนเมืองที่อพยพมาอยู่ที่จังหวัดกำแพงเพชร และได้ปฏิบัติสืบต่อกันมา และจะยังคงรักษาไว้สืบต่อไปยังลูกหลานอีกยาวนาน
จากการเข้ามาอาศัยในชุมชน และมีส่วนร่วมกิจกรรมนี้มาหลายปี ได้เฝ้าสังเกตและมีส่วนร่วมกับชุมชนในกิจกรรมนี้ ได้เรียนรู้และมองอย่างคนใน พอจะเห็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในหลายๆ ประเด็นดังนี้
- เอาวิถีของชุมชนเป็นตังตั้ง
นอกจากการตานก๋วยสลากนอกจากจะเป็นการทำบุญอุทิศให้แก่ญาติผู้ล่วงลับในระดับบุคคล-ครอบครัวแล้ว ที่เรียกว่าก๋วยสลาก และสลากใหญ่หรือก๋วยอุ้มแล้ว ชุมชนยังได้แบ่งหมวดกันทำก๋วยสลากในระดับกลุ่ม/หมวด ภายในหมู่บ้านด้วย โดยทุกปีจะร่วมกันบริจากเงินเพื่อนำมาซื้อหรือสร้างวัตถุสิ่งของร่วมตานเป็นสลากเป็นประจำทุกปีด้วย เพื่อบริจาคเป็นของใช้ร่วมกันในลักษณะของหน้าหมู่(ส่วนรวม) เช่น โต๊ะ หม้อ เครื่องใช้ต่างๆ เป็นต้น
ปีนี้ก็เช่นกัน ชาวบ้านได้ร่วมกันจัดทำที่ล้างจาน และของใช้สำหรับทานเป็นของส่วนรวม โดยผ่านกิจกรรมตานก๋วยสลาก เพราะสิ่งเหล่านี้ยังไม่มีใช้กันเป็นของหน้าหมู่ในหมู่บ้านเวลามีงานต่างๆ
ชุมชนมีส่วนร่วมในการจัดหาสิ่งที่ชุมชนขาดแครน ผ่านพิธีกรรมตานก๋วยสลาก
- ฮ่วมกิ๋นฮ่วมตาน (ร่วมกินร่วมทาน)
เราอาจจะเคยได้ยินกันบ่อยๆ มาก แต่กิจกรรมที่ปรากฏในงานตานก๋วยสลากนั้น มีสิ่งเหล่านี้แฝงอยู่มากมายเต็มไปหมด เพราะนอกจากการตานก๋วยสลากจะเป็นกิจกรรมของคนในชุมชนแล้ว คนที่อยู่นอกหมู่บ้าน แต่ว่ามีวัฒนธรรมเดี่ยวกัน ก็จะตกแต่งสลากใหญ่(ของหมู่บ้าน) มาร่วมทำบุญให้แก่วัดที่ทำกิจกรรมตานก๋วยสลากนี้ด้วย
เมื่อแห่ก๋วยสลากที่ตกแต่งในรูปแบบที่แตกต่างกันมาถึงแล้วก็จะนำมาตั้งยังที่ที่เหมาะสม ชาวบ้านที่มาร่วมงานไม่ว่าจะในหมู่บ้านหรือต่างหมู่บ้าน ต่างก็จะนำอาหาร-ขนม ของใช้ต่างๆ มาร่วมทำบุญโดยไม่เลือกว่าจะเป็นก๋วยสลากของหมู่บ้านตนเองเท่านั้น ทำให้สะท้อนถึงคำว่า "ฮ่วมกิ๋นฮ่วมตาน" ได้ชัดเจนมาก
ฮ่วมกิ๋นฮ่วมตาน
- เรียนรู้การทำก๋วยสลาก
ผมคิดว่าทุกคนที่มาร่วมงานประเพณีตานก๋วยสลากนี้ ทุกคนต่างก็คงได้เรียนรู้และมองเห็นสิ่งที่แฝงอยู่ในกิจกรรมนี้กันมากบ้างน้อยบ้างตามแต่ละมุมมองของแต่ละคน มีสิ่งหนึ่งที่ผมคิดว่าหลายคนได้เรียนรู้ก็คือ ได้เรียนรู้รูปแบบของการทำก๋วยสลาก ที่มีความหลากหลาย และเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ขึ้นอยู่กับความถนัด ความเหมาะสม หรือแม้แต่ความเชื่อของแต่ละบุคคลที่ปรารถนาจะทำบุญ...
ก๋วยสลากของแต่ละหมู่บ้านอันหลากหลาย
- การถ่ายทอดวัฒนธรรมผ่านคนรุ่นต่อๆ ไป
นอกจากผู้ใหญ่ที่ได้เรียนรู้ และสืบทอดประเพณีตานก๋วยสลากแล้ว ในงานผมเห็นเด็กๆ มาพร้อมกับพ่อ-แม่-ปู่-ย่า-ตา-ยาย เต็มไปหมด และทุกคนล้วนมาด้วยความเต็มใจ แม้อาจจะยังไม่เข้าใจดีนักถึงจุดประสงค์ของการตานก๋วยสลาก อาจจะมาด้วยว่ามีขนมหรือของเล่นขาย หรือว่าจะได้ดูขบวนแห่ของแต่ละหมู่บ้าน แต่ผมว่าเด็กๆ เหล่านี้จะได้รับรู้ เรียนรู้ และซึมซับกิจกรรมเหล่านี้ได้บ้าง เป็นการถ่ายทอดอย่างเป็นธรรมชาติ อันจะส่งผลให้สิ่งเหล่านี้ยังคงปฏิบัติสืบต่อกันไป
เด็กๆ กับการตานก๋วยสลาก
- การจัดการความรู้ผ่านกิจกรรมการตานก๋วยสลาก
มีหลายสิ่งหลายอย่างที่คนในครอบครัวได้ทำกิจกรรมร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นการทำอาหาร การทำขนม การทำก๋วยสลาก การเขียนเส้นสลาก ฯลฯ สิ่งเหล่านี้เป็นการถ่ายทอดความรู้หรือเรียกให้เข้ากับยุคสมัยว่าเป็นการจัดการความรู้ที่เป็นธรรมชาติมากๆ ในแต่ละครัวเรือนก็คงไม่ผิดนัก
แม้แต่ครอบครัวของผมก็ได้เรียนรู้สิ่งใหม่ๆ เพิ่มขึ้นทุกครั้งที่มีการทำกิจกรรมในลักษณะนี้ร่วมกัน ปีนี้ได้เรียนรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับการทำห่อนึ่งไก่สูตรของจังหวัดลำปาง...อิอิ ไม่เหมือนทางเชียงใหม่หรือทางลำพูนที่ผมทำเป็นประจำทุกปีเลยครับ
อิอิ....ห่อนึ่งไก่สูตรของจังหวัดลำปาง ที่ผมได้เรียนรู้จากกิจกรรมตานก๋วยสลากในปีนี้
ประเพณี/วัฒนธรรมดั้งเดิมของเรา ก็คงจะมีแต่พวกเรา "คนใน" เท่านั้นนะครับที่จะมีพลังที่จะธำรงค์รักษาไว้ให้ลูกหลานสืบต่อไปในภายหน้าได้ ไม่ว่าจะเป็นกิจกรรมอะไร-ภาคหรือชุมชนไหนๆ ก็ตาม อย่าให้สิ่งเหล่านี้สูญหายไปจากชุมชน-ท้องถิ่นของเราเลย แม้ "คนนอก" จะมองว่าเป็นเรื่องไร้สาระ ไม่พัฒนา ฯลฯ แล้วแต่จะเรียกกัน เพราะสิ่งเหล่านี้คือสิ่งที่จะบ่งบอกความเป็นตัวตนของเรา
จงร่วมกันปฏิบัติและรักษาไว้ อย่าให้เหมือนกับหลายๆ กิจกรรม ที่ทำกันเพื่อแสดงหรือเพื่อการท่องเที่ยวเท่านั้น โดยที่แท้ที่จริงแล้วคนที่ไปร่วมไม่ได้รับรู้หรือเข้าใจเลยว่าทำไปเพื่ออะไรกันแน่ ไม่ใช่เนื้อแท้หรือของแท้ แต่เป็นเพียงของเทียมๆ ทำเพื่อการแสดงว่ากิจกรรมเหล่านี้เคยมีอยู่ในชุมชนของเราเมื่อนานมาแล้ว....
บันทึกมาเพื่อการ ลปรร. ครับ
วีรยุทธ สมป่าสัก 30 กันยายน 2551
