- มหาสิทธานาโรปะ ตันตราจารย์ผู้ยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์ของพุทธวัชรยาน ได้ตระหนักรู้ในข้อจำกัดที่ว่านี้ ท่านใช้เวลากว่าครึ่งชีวิตศึกษาหลักพุทธปรัชญาจนแตกฉาน ชื่อเสียงและความสามารถของท่านเป็นที่เคารพเกรงขาม จนได้ดำรงตำแหน่งอธิการบดีของสถาบันการศึกษาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของอินเดียอย่างมหาวิทยาลัยนาลันทา
- จนมาวันหนึ่งขณะนาโรปะกำลังนั่งอ่านพระคัมภีร์อย่างคร่ำเคร่ง เงามืดได้พาดทอเข้าปกคลุม
- นาโรปะหันไปพบกับหญิงชรานางหนึ่ง เดินกะเผลก ๆ ด้วยไม้เท้า สวมใส่เสื้อผ้าเก่าขาดลุ่ยคลุมผิวหนังเหี่ยวย่นอันเหม็นสาบ หญิงชรามองมาที่นาโรปะ
"เจ้ากำลังอ่านอะไร"
"อาตมากำลังอ่านพระคัมภีร์ที่ว่าด้วยหลักพุทธปรัชญาชั้นสูง ที่อาตมาคงไม่สามารถอธิบายให้หญิงชราอย่างท่านเข้าใจได้"
นางจึงถามต่อว่า "เจ้าเข้าใจคำทุกคำที่ว่าไว้ในพระคัมภีร์หรือปล่าว"
"แน่นอน อาจมาเข้าใจคำทุกคำตามพระคัมภีร์"
หญิงชราเมื่อได้ยินดังนั้นก็ดีใจยิ่งนัก แย้มยิ้ม หัวเราะ กระโดด โลดเต้น ควงไม้เท้า ร่ายรำไปรอบ ๆ
นาโรปะเห็นนางมีความสุขเช่นนั้น จึงกล่าวต่อไปว่า "มากไปกว่านั้น อาตมายังเข้าใจความหมายลึกซึ้งทั้งหมดที่แฝงไว้ในพระคัมภีร์อีกด้วย"
พอได้ยินดังนั้น หญิงชราถึงกับทรุดฮวบลงไปกับพื้น ร้องไห้ครวญครางด้วยความเศร้าโศก
คัดมาจากหนังสือ "เรียนรู้ด้วยใจอย่างใคร่ครวญ" เขียนโดย วิจักขณ์ พานิช
คำสอนของนิกายเซ็น...ที่มุ่งเน้นให้เห็นว่า
เข้าใจคำทุกคำในคัมภีร์ ทำให้หญิงชาราร้องดีใจนั้นหมายถึง...เข้าใจในสิ่งที่เป็นภายนอกเท่านั้น...ซึ่งยังคงอธิบายเป็นภาษากายธรรมได้
แต่พอบอกว่า...เข้าใจในความหมายอันลึกซึ้งด้วย...ข้อนี้ต่างหากที่เป็นปัจจัตตัง เห็นได้ด้วยตนเอง เข้าทำนองว่า คนรู้ไม่พูด คนพูดไม่รู้ ความหมายที่ลึกซึ้งจิง ๆ ไม่สามารถถอดหรืออธิบายด้วยภาษาอันเป็นสิ่งสมมติได้เลย...
สวัสดีครับ ท่าน