ถอดบทเรียนเครือข่ายหมอพื้นบ้าน ตำบลหนองหว้า กุมภวาปี รอบสอง 2 / 2551
ในมุมมองของผมเรียกว่าเป็นครั้งที่สองของผมที่ได้ลงพื้นที่หนองหว้า ลงไปในบทบาทของวิทยากร โดยมีพี่คเณศวร เป็นผู้รับผิดชอบโครงการ รวมทั้งขับรถรับส่งในหลาย ๆ เวทีด้วย ซึ่งในวันนี้ 22 กรกฎาคม 2551 จากการประชุมเวทีแรก (ของผม) ซึ่งมีเสียงสะท้อน (อันนี้ต้องไปอ่านที่ถอดบทเรียนเวทีแรกของหนองหว้าเอาไว้ แต่ต้องขออภัยห้วยครับ เพราะเวทีแรกของหนองหว้านั้นยังไม่ได้ถอด เพราะเวลาหมุนเร็วเหลือเกิน และจริง ๆ แล้วตอนแรกเกือบมีการเลื่อนนัดเสียด้วย แต่การนัดกับพ่อ ๆ ชาวบ้านนั้นผมเห็นว่าในเรื่องการนัดแล้วถ้ามั่นเหมาะแล้วเขามักจะไม่ค่อยเลื่อนหรอกครับ มีแต่หลวงเรานี่แหละที่ชอบเลื่อนนัดบ่อย ๆ ) เสียงสะท้อนที่ว่า เช่น แม่หงษ์ทองตัดพ้อว่าสิเฮ็ดหยังให้ฟ่าวเฮ็ด เพราะตายไปสองสามคนแล้ว โดยเฉพาะประธาน (แล้วก็ชี้มีที่พ่อเมฆ ซึ่งขณะนี้รับตำแหน่งประธานวิสาหกิจ และกลุ่มหมอพื้นบ้าน) หรือหลาย ๆ คนในเวทีแรกที่สถานีอนามัยห้วยบงบอกว่าคุยกันมาก็หลายครั้งแล้ว หลายปีแล้วไม่เห็นความก้าวหน้าอะไรเลย ซึ่งตรงนี้เป็นจุดที่แสดงให้เห็นว่าห้วยบงมาช้า แต่มาแล้วและดูท่าทางจะไปเร็วเสียด้วย
ที่นี้กลับมาดูที่วันนี้ นัดกันว่าจะมาสำรวจป่า สำรวจสมุนไพรใกล้ตัวเสียก่อน มีผม วิริยา มาช่วยอัดเสียง ดดยพี่คเณศวรมาส่งก่อนเพราะติดภารกิจต้องไปนำเสนอความก้าวหน้าของโครงการที่รับผิดชอบ น้องแหม่มเจ้าหน้าที่ของสถานีอนามัย พร้อมทั้งทีมงานอีก 2 คน วันนี้กลุ่มผู้เฒ่ามากันหนาตากว่าคราวแรก พอมาถึงผมก็แนะนำทีมงาน ด้วยความคุ้นเคยน้องแหม่มก็แนะนำอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งวันนี้มีผู้อำนวยการโรงเรียนห้วยบง (หน้าสถานีอนามัย)มาร่วมด้วย ก็แนะนำกิจกรรมเบื้องต้นว่าการสำรวจสมุนไพรเราจะหาเส้นทางหลัก แล้วก็เดินเข้าไปกลุ่มเดียวโดยให้มีผู้นำทางซึ่งก็ได้พ่อเคนมานำเรา และมีผู้รู้เพิ่มเติมอีก 2 ท่านคือพ่อสวัสดิ์ กับพ่อคำใส อ้อวันนี้แม่หงส์สวยเป็นพิเศษ ก็ชี้แจงวิธีการทำงานว่าให้แต่ละคนที่รู้เรื่องสมุนไพรพอไปถึงต้นไหนให้รอพูดทีละคน เพื่อที่วิริยาจะอัดเสียงได้ แล้วให้น้องแหม่มถ่ายรูปต้นไม้ โดยถ่ายทั้งต้นและถ่ายเฉพาะส่วน เราคุยกันว่าจะตัดต้นไม้เพื่อนำมาเข้าแผงอัดได้หรือไม่ ก็พอดีตรงนี้เป็นตอนปู่ตา ถ้าจะตัดต้องทำพิธีซึ่งตรงนี้เราเลยงดไว้ก่อน คำถามก็คือว่าสำรวจแล้วจะทำอย่างไร คำตอบก็คือจะให้มีสารานุกรมสมุนไพรท้องถิ่นที่เป็นความรู้ของท้องถิ่นจริง ๆ โดยอาจเทียบเคียงกับความรู้ทั่วไป พอชี้แจงไปแล้วคาดว่าจะใช้เวลาถึงบ่ายสามกว่า พ่อเคนก็เลยบอกว่าถ้าเป็นผมเดิน ชั่วโมงเดียวก็เสร็จ
เอาละ เราเริ่มออกเดินทางเวลา สิบโมงกว่า ๆ จุดที่เราเข้าไปเป็นทางน้ำไหล มีเนินดินเป็นร่องลึกสูงประมาณเมตรครึ่ง ตรงนี้เรานั่งดูสมุนไพรกัน แต่ละคนก็มีเล่าให้ฟังต้นนั้นต้นนี้ สิ่งที่ผิดสังเกตตอนแรกคือพ่อเคนไม่ได้มาเล่าด้วย เพราะเราตั้งแกเป็นคนนำทาง เลยต้องทำความเข้าใจใหม่ให้พ่อเคนได้เล่าด้วย ทีนี้พ่อเคนเลยสนุกเล่าใหญ่เลย ประมาณว่าหงำคนอื่น ๆ มีการแซว หยอกเจ็บ ๆ กันกับพ่อสมด้วย วันนี้มีหลาย ๆ คนที่ผมยังไม่ได้เอ่ยถึงได้แก่พ่อคำมาย (ยิ้มดีมาก ๆ) พ่อเมฆและน้องชายที่รูปร่างหน้าตาเหมือนกันมากจนเกือบทักผิด พ่อคำภา พ่อสม พ่อฤกษ์ชัย และอีกสองสามคนนี่แหละครับ เราเดินไปดูไป อัดเสียงไปด้วยความสนุกสนาน มีสาระ มีทิศทาง ได้เจอประมาณ 40 ต้น ที่พ่อ ๆ รู้จัก จริงแล้วจะมีมากกว่านี้ถ้าไม่เดินผ่าน พ่อหมอบางคนที่มาอย่างพ่อสม ไม่ค่อยจะได้ใช้ยาในป่าอาจจะรู้สึกเบื่อบ้าง แต่ก็สุนทรียสนทนาครับ พ่อสมจะใช้ยาที่บ้าน
ทีนี้พอเรามาสรุปกันตามทุนที่เรามีอยู่คือ อบต.ตกลงให้พื้นที่ข้างป่าที่เราพากันมาเดิน จะทำอะไรกันดี ซึ่งวันนี้ผมเห็นอีกคนหนึ่งคือพ่อฤกษ์ชัย ถามดีมาก ถามตรงประเด็น เสนอก็ตรงประเด็น เราได้บทสรุปคร่าว ๆ ว่า พ่อฤกษ์ชัยเสนอว่าสำรวจแล้ววันนี้จะมีอะไรเกิดขึ้น และเราจะไปถึงเป้าหมายได้อย่างไร เพราะเป้าหมายเราคือการที่หมอพื้นบ้านจะมีศักดิ์ศรี เป็นที่ได้รับการยอมรับ ข้อสรุปกิจกรรมที่ได้จากเวทีคือ
1.เราจะต้องรู้ว่ามีสมุนไพรอะไรในป่าโคกของเรา
2.เราต้องรู้ว่ามีสมุนไพรอะไรที่รงเรียนของเรา
3.ถ้าเราจะปลูกสมุนไพรเสริมในพื้นที่เพิ่มเติมนั้น เราต้องรู้ว่ามีหมอพื้นบ้านที่ใช้ยาสมุนไพรนั้น ๆ มีอะไรบ้างที่ไม่มีในท้องถิ่น จะได้หามาปลูกซึ่งตรงนี้ตกลงกันว่าจะต้องมีการไปถามไถ่กันเสียก่อน ก่อนจะทำเป็นสารานุกรมหมอพื้นบ้าน ว่าใครใช้ยาสมุนไพรอะไร และมีอะไรบ้างที่ยังไม่มีในป่า
4.กระบวนการแปรรูป โดยเฉพาะการทำยาตั้ง
5.การสร้างศาลา เพื่อเป็นจุดนัดพบ เป็นศูนย์กลาง เป็นศูนย์อำนวยการศึกษาและพัฒนาสมุนไพรท้องถิ่นตำบลหนองหว้า โดยกลุ่มหมอพื้นบ้านตำบลหนองหว้า
จากนั้นในช่วงบ่ายหลังฝนตก หนักมาก เราก็ไปเดินกันต่อที่ป่าของโรงเรียนซึ่งไม่ใหญ่นัก เดินดูแบบกวาดสายตาดูแล้วก็อัดเสียงมาเพื่อจะได้นำมาถอดเทป เอาไว้ถอดเสร็จแล้วจะนำมาลงให้อ่าน แบบคำต่อคำ จะได้รับรสบรรยากาศความสุขกับผมได้ เพราะผมสุขมากครับ
