หิโตปเทศ

อ่านไปเจออนุทินของกัลยาณมิตรใน GoToKnow วิจารณ์หนังสือหิโตปเทศ ผู้เขียนนึกสนุก จึงนำชื่อหนังสือมาเล่าเล่นๆ ในโอกาสนี้ ... โดยส่วนตัว ผู้เขียนพบคำนี้ปรากฎอยู่ใต้ข้อความ คำคม หรือภาษิต มาตั้งแต่เล็กๆ... เคยสอบถามบางคน เค้าก็บอกว่าเป็นชื่อหนังสือ แต่กว่าผู้เขียนจะเจอหนังสือเล่มนี้ ก็เมื่อได้เข้ามาบวชอยู่ในวัดแล้ว... และนับว่าพอมีวาสนาอยู่บ้าง เมื่อเข้าเรียนมจร. ในวิชาสันสกฤตได้นำบางเรื่องของหนังสือเล่มนี้มาหัดแปล...

หิโตปเทศ ถ้าจะเขียนเป็นบาลีก็จะได้ว่า หิโตปเทส ซึ่งแยกศัพท์ออกมาได้ดังนี้

  • หิตะ + อุปะ + เทส = หิโตปเทส
  • หิตะ = ประโยชน์เกื้อกูล (คำนาม)
  • อุปะ = เข้าไป, ใกล้, มั่น (อุปสัค)
  • เทสะ = เห็น, แสดง (มาจากรากศัพท์ว่า ทิส)

 

และเมื่อนำศัพท์เหล่านี้มาวิเคราะห์ในรูปของนามกิตก์ ก็อาจได้หลายนัย เช่น

  • หิตํ อุปมํ เทเสตีติ หิโตปเทโส (คมฺภีโร)
  • คัมภีร์ใด ย่อมแสดง ซึ่งข้อเปรียบเทียบ อันเป็นประโยชน์เกื้อกูล ดังนั้น คัมภีร์นั้น ชื่อว่า หิโตปเทส (แสดงข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล)

ตามนัยนี้ หิโตปเทศ แปลว่า (คัมภีร์) แสดงข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล

ส่วนนักเรียนไวยากรณ์บาลีเรียกการวิเคราะห์ตามนัยนี้ว่า กัตตุรูป กัตตุสาธนะ นั่นคือ คัมภีร์ ซึ่งเป็นประธานในประโยคเป็น ผู้กระทำ กล่าวคือ ผู้แสดงข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูลเอง

..........

  • หิตํ อุปมํ เทเสติ เตนาติ หิโตปเทโส (คมฺภีโร)
  • บุคล ย่อมเห็น ซึ่งข้อเปรียบเทียบ อันเป็นประโยชน์เกื้อกูล ด้วยคัมภีร์นั้น ดังนั้น คัมภีร์นั้น ชื่อว่า หิโตปเทส (เป็นเครื่องเห็นข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูลของคน)

ตามนัยนี้ หิโตปเทศ แปลว่า (คัมภีร์) เป็นเครื่องเห็นข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูลของคน

ส่วนนักเรียนไวยากรณ์บาลีเรียกการวิเคราะห์ตามนัยนี้ว่า กัตตุรูป กรณสาธนะ นั่นคือ คัมภีร์ ซึ่งเป็นประธานในประโยคเป็น เครื่องมือ ให้คนใช้เพื่อจะได้เห็นข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล

..........

  • อาจริเยน หิตา อุปมา เทสิยเต เตนาติ หิโตปเทโส (คมฺภีโร)
  • ข้อเปรียบเทียบ อันเป็นประโยชน์เกื้อกูล อันอาจารย์ ย่อมแสดง ด้วยคัมภีร์นั้น ดังนั้น คัมภีร์นั้น ชื่อว่า หิโตปเทส (เป็นเครื่องอันอาจารย์แสดงข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล)

ตามนัยนี้ หิโตปเทศ แปลว่า (คัมภีร์) เป็นเครื่องอันอาจารย์แสดงข้อเปรียบเทียบอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล

ส่วนนักเรียนไวยากรณ์บาลีเรียกการวิเคราะห์ตามนัยนี้ว่า กัมมรูป กรณสาธนะ นั่นคือ คัมภีร์ ซึ่เป็นประธานในประโยคเป็น เครื่องมือที่ถูกสร้างขึ้นมา กล่าวคือ ถูกอาจารย์แสดงไว้ให้เห็นข้อเปรียบเทียบที่เป็นประโยชน์เกื้อกูล

อนึ่ง อาจยักย้ายวิเคราะห์ทำนองอื่นได้อีกหลายนัย แต่คำแปลก็ไม่แตกต่างไปจากคำศัพท์ที่แยกไว้ เพียงแต่จุดมุ่งหมายในการวิเคราะห์เท่านั้นที่อาจแตกต่างออกไป

..........

โดยส่วนตัว ผู้เขียนชอบหนังสือเล่มนี้ นอกจากเคยแปลต้นฉบับจากสันสกฤตโดยตรงบางเรื่องแล้ว ฉบับภาษาไทยก็เคยอ่านหลายครั้ง ทั้งพิมพ์เก่าพิมพ์ใหม่ และฉบับคำกลอนก็เคยอ่านบางเรื่อง...