ลวดลายผ้าซิ่นตีนจก

 

ชื่อเรื่อง          : ภูมิปัญญาท้องถิ่น : กรณีศึกษาลวดลายผ้าซิ่นตีนจกกลุ่มแม่บ้านเกษตรกร

  บ้านน้ำใสใต้  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับ  จังหวัดอุตรดิตถ์

ชื่อผู้วิจัย         : นางสาวรุ่งทิพย์  แผลงฤทธิ์

ที่ปรึกษา        : รศ.ดร. สมบัติ  นพรัก  รศ.ดร. ฉันทนา  จันทร์บรรจง  ผศ.ดร. คมกฤช  จำปาสุต

                          ผศ.ดร.ภาณุวัฒน์  ภักดีวงษ์  และ ผศ.ดร. รุจโรจน์  แก้วอุไร 

บทคัดย่อ

                 การวิจัยครั้งนี้  มีวัตถุประสงค์  2  ข้อ  ได้แก่  1.  เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาของกลุ่มทอผ้าซิ่นตีนจกบ้านน้ำใสใต้  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์  และ 2.  เพื่อศึกษาลวดลายการทอผ้าซิ่นตีนจกของน้ำใสใต้  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์ 

    ขอบเขตการศึกษาครั้งนี้  คือ  กลุ่มแม่บ้านเกษตรกรบ้านน้ำใสใต้  เลขที่  139/1  หมู่ 9  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์   โดยกำหนดประเด็นที่ศึกษา  2  ประเด็นหลักตามวัตถุประสงค์ที่ตั้งขึ้น  ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research)  โดยดำเนินการวิจัย 

8  ขั้นตอน  ได้แก่  การเลือกสนามวิจัย  การเตรียมตัวเข้าสนามวิจัย  การเข้าสนามวิจัย  การดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูล  การกำหนดแหล่งข้อมูล  เครื่องมือและวิธีการเก็บรวบรวมข้อมูล  การวิเคราะห์ข้อมูลผู้วิจัยกำหนดวิธีตรวจสอบความเที่ยงตรงของข้อมูลที่เก็บรวบรวมได้  ด้วยวิธีการตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า (Triangulation)  และการนำเสนอผลการวิเคราะห์ข้อมูลผู้วิจัยนำเสนอในลักษณะการใช้ข้อความบรรยายประกอบภาพ  และยกคำพูดของบุคคลสำคัญประกอบการบรรยาย  โดยนำเสนอดังรายละเอียดปรากฏในบทที่ 4

    สรุปผลการวิจัย

    จากการศึกษา  พบว่า  หมู่บ้านน้ำใสใต้  เป็นหมู่ที่ 9  จาก  9  หมู่บ้านของตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล        จังหวัดอุตรดิตถ์  มีพื้นที่ประมาณ  1,500  ไร่  ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกขององค์การบริหารส่วนตำบลชัยจุมพล  ประมาณ  1.5  กิโลเมตร  และทิศใต้ของที่ว่าการอำเภอลับแล  ประมาณ 

3  กิโลเมตร  สภาพพื้นที่เป็นพื้นที่ราบลุ่ม  ดินมีความอุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การทำการเกษตร 

ซึ่งปัจจุบันใช้พื้นที่นี้ปลูกข้าวนาปีในฤดูฝน  และปลูกหอมแดงในฤดูแล้ง  และมีแหล่งน้ำธรรมชาติ

ที่สำคัญคือ  คลองแม่พร่อง  ไหลผ่านตลอดปี  สภาพภูมิอากาศตั้งอยู่ในเขตมรสุมเขตร้อน  ปีหนึ่งมี 

3  ฤดู  คือ  ฤดูร้อน     ฤดูฝน  และฤดูหนาว  ลักษณะการตั้งบ้านเรือนมักตั้งบ้านเรือนอยู่อย่างกระจายตามป่าสวนตนอง  การคมนาคมของชาวบ้านน้ำใสใต้ในระหว่างหมู่บ้านกับอำเภอลับแล  จะใช้ยานพาหนะส่วนตัวในการเดินทางเป็นส่วนใหญ่  ได้แก่  รถยนต์  รถจักรยานยนต์  ชาวลับแลมีประเพณีเกี่ยวกับศาสนา  อาทิเช่น  เดือนอ้ายทำบุญคูณลาน  เดือนยี่ใส่บาตรผิงหนาว  เป็นต้น  ประชากร มี 132  ครอบครัว  มีประชากรทั้งสิ้น  552  คน      เป็นชาย  267  คน  เป็นหญิง  285  คน  ไม่มีโรงเรียนและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กในหมู่บ้าน  ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพหลักคือ  ทำนา  ทำหอมแดง  ด้านสาธารณูปโภคของชุมชน  มีถนนลาดยางภายในหมู่บ้าน  มีไฟฟ้าใช้ทุกครัวเรือน  การติดต่อสื่อสารในระยะใกล้จะใช้หอกระจายข่าวที่ตั้งอยู่บ้านผู้ใหญ่บ้านและโทรศัพท์ไร้สายเพื่อติดต่อกับคนทั่วไป 

การประปามีระบบประปาหมู่บ้าน 

                ลวดลายการทอผ้าซิ่นตีนจกของบ้านน้ำใสใต้  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์  แบ่งออกเป็น  2  กลุ่ม  ได้แก่  1.  กลุ่มลายหลัก  มีทั้งหมด  16  ราย  และ  2.  ลายประกอบ  มีทั้งหมด  37  ลาย  ลวดลายผ้าซิ่นตีนจกในปัจจุบัน  ยังคงเป็นลวดลายแบบดั้งเดิมที่เคยปรากฏอยู่ใน

ผ้าซิ่นเก่า  แต่ลวดลายที่ผู้ทอผ้าจะเคยชินมากที่สุด  ส่วนใหญ่จะเป็นลายหงส์ใหญ่  ลายหงส์เครือ 

ลายแปดขอ  ลายเก็ดทะหวาหรือประแจจีน  ซึ่งเป็นลวดลายที่ใช้ฝึกหัดกันมาจากแม่สู่ลูก  ส่วนลวดลายหลักชนิดอื่น ๆ ที่นำมาทอกันมากขึ้น  เกิดจากนายทุนได้ถอดแบบลวดลายมาจากผ้าซิ่นเก่าที่หามาดูได้  ก็จะแกะลวดลายออกมาแล้วนำไปว่าจ้างให้ผู้ทอผ้าในหมู่บ้านน้ำใสใต้ทอตามแบบที่กำหนดไว้ 

ซึ่งลวดลายดั้งเดิมได้ขาดการสืบต่อ  จึงทำให้ลวดลายแบบดั้งเดิมถูกลืมหายไปจากผู้ทอผ้าประมาณ 

2  ช่วงอายุก็อาจเป็นได้  ด้วยสาเหตุนี้เองปัจจุบันผู้ทอผ้าบ้านน้ำใสใต้จึงรู้จักลวดลายหลักของผ้าตีนจกเพียงไม่กี่ลวดลาย  แต่เมื่อนำลวดลายดั้งเดิมที่ไม่เคยรู้จักเพียงได้ดูแบบก็สามารถทอตามแบบได้เป็นอย่างดี

    อภิปรายผล

                การผลิตผ้าซิ่นตีนจกของกลุ่มแม่บ้านเกษตรกรบ้านน้ำใสใต้  พบว่า  การทอผ้าเป็น          ภูมิปัญญาปัจจัยสี่ด้านเครื่องนุ่งห่ม  ที่เกิดจากการนำใยของพืชคือฝ้ายมาทำเป็นผ้า  การทอผ้าเป็นหัตถศิลป์ที่แสดงถึงภูมิปัญญาที่เฉลียวฉลาด  และเป็นความเพียรพยายามที่จะนำเส้นใยจากเมล็ดฝ้ายมาทำเป็นผืนผ้าที่สวยงามโดยมีขบวนการที่ละเอียด  และสลับซับซ้อนกว่าจะออกมาเป็นผืนผ้าที่สวยสดงดงาม  บ่งบอกถึงชาติตระกูลสายไทยพวน  แต่ละส่วนที่นำมาประกอบเข้าเป็นผ้าซิ่นตีนจก  สามารถเห็นได้จัดชัดเจนจากการแบ่งลักษณะของผ้าซิ่นออกเป็น  3  ยุค  ลายผ้าซิ่นตีนจกของอำเภอลับแลมีหลากหลาย  ซึ่งลวดลายที่ปรากฏบนผืนผ้านั้นมีความหมายเกี่ยวกับสิ่งที่แวดล้อมรอบตัว 

ลวดลายการทอผ้าซิ่นตีนจกของบ้านน้ำใสใต้  ปัจจุบันยังไม่การบันทึกลวดลายเอาไว้ 

การถ่ายทอดเป็นการเรียนรู้จากคนในครอบครัว  ชุมชน  อาศัยการจำและการสอนต่อจากผู้สูงอายุมายังคนรุ่นปัจจุบัน  การทอผ้าในปัจจุบันของชาวน้ำใสใต้  เป็นไปเพื่อการจำหน่าย  ดังนั้นลวดลายจึงนิยมทำตามแบบของผู้จ้างหรือมุ่งสนองความต้องการของตลาดมากขึ้น