บททดลองสังเคราะห์เรื่อง สวัสดิการชุมชนด้านการศึกษา”

บททดลองสังเคราะห์สวัสดิการชุมชนด้านการศึกษาในประเทศไทย (ห้ามอ้างอิง) จะพิจารณารูปแบบของการจัดสวัสดิการการศึกษาโดยชุมชนและผลที่เกิดขึ้นทั้งผลผลิตและผลกระทบ การสังเคราะห์ผลกระทบจะอยู่ภายใต้กรอบคิดว่าเป้าหมายของการจัดสวัสดิการชุมชน คือ การสร้างความมั่นคงขั้นพื้นฐานให้สมาชิกและการสร้างความเข้มแข็งของชุมชน ผลต่อการสร้างความเข้มแข็งของชุมชนพิจารณาจาก การสร้างเสริมทุนมนุษย์ (ที่รวมมิติจิตใจ) ทุนทางสังคม ทุนทรัพยากร และทุนทางเศรษฐกิจ

ลักษณะการจัดสวัสดิการด้านการศึกษาโดยชุมชน ได้แก่ (1) การสนับสนุนเงินทุนด้านการศึกษา (2) การจัดการศึกษาโดยชุมชน เช่นการจัดการศึกษาสมัยใหม่ การจัดศูนย์เรียนรู้ชุมชน ..โรงเรียนชาวนา บทบาทของศาสนา..เป็นต้น (1) การสนับสนุนเงินทุนด้านการศึกษา เท่าที่พบมีสองรูปแบบ คือ รูปแบบการจัดเงินกองทุนหมุนเวียนให้กู้ยืมและรูปแบบการให้เปล่า (ทุนการศึกษา) กรณีการจัดเงินกองทุนให้กู้ยืมเพื่อการศึกษา ที่มีปรากฏเป็นเอกสาร เช่น การจัดกองทุนกู้ยืมเพื่อการศึกษาโดยชุมชนชาวเกาะ กรุงเทพมหานครที่ได้เงินกองทุนตั้งต้นจากงบฯการลงทุนเพื่อสังคม (sif) และสมาชิกมีการออมเงินเพื่อการศึกษา แต่ปรากฎว่าสมาชิกที่ได้รับทุนแล้วไม่กลับคืนสู่ชุมชนและไม่คืนทุน ประกอบกับการเกิดขึ้นของกองทุนกู้ยืมของรัฐทำให้ปัจจุบันกองทุนดังกล่าวได้ล้มเลิกไป อย่างไรก็ดี ทุนการศึกษาในลักษณะของการให้เปล่ายังเป็นที่ต้องการของชุมชน และมีหลายชุมชนให้บริการสวัสดิการนี้อย่างแพร่หลาย (2) การจัดการศึกษาโดยชุมชน การจัดการศึกษาสมัยใหม่โดยชุมชน เคยมีบางชุมชนที่พยายามจัดการศึกษาสมัยใหม่ด้วยตนเอง ซึ่งเป็นการจัดที่แข่งขันหรือทดแทนการจัดการศึกษาของรัฐโดยตรง เช่น ชุมชนคลองเปียะ แต่ประสบปัญหาขาดบุคลากร (ตรงนี้ขอตรวจสอบข้อมูลอีกครั้ง) ในกรณีของ อบต. มีท้องถิ่นที่ประสบความสำเร็จในการจัดการศึกษา แต่เป็นเพียงในระดับการศึกษาขั้นพื้นฐาน อบต.ที่แม่ทา จังหวัดเชียงใหม่กล่าวว่า ปัญหาของการจัดการศึกษาโดย อบต.คือ ขาดแคลนครู หรือคุณภาพครูไม่สอดคล้องกับความต้องการของท้องถิ่น การจัดศูนย์เรียนรู้ชุมชน โรงเรียนชาวนา ปัจจุบันมีศูนย์เรียนรู้ชุมชน ….ศูนย์ทั่วประเทศ ศูนย์เรียนรู้ชุมชน โรงเรียนชาวนา มักได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากภายนอก ทุนภายในที่ใช้คือ บุคคลากรและภูมิปัญญาท้องถิ่น การจัดศูนย์เรียนรู้บนฐานภูมิปัญญาท้องถิ่นมีความเป็นไปได้ สอดคล้องกับศักยภาพของชุมชน พัฒนาคนที่สอดคล้องกับสภาพพื้นที่และสามารถพัฒนาไปได้ดีกว่า การจัดการศึกษาสมัยใหม่ บทบาทของศาสนา ในชุมชนมุสลิม บทบาทของศาสนายังมีความสำคัญในกระบวนการศึกษาของชุมชนในรูปแบบที่เป็นกึ่งทางการ เช่นโรงเรียนสอนศาสนา ในปัจจุบัน กลุ่มองค์กรการเงินชุมชน เช่น กลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์พัฒนาคุณธรรมครบวงจรชีวิตตามแนวทางพระสุบิน ปณีโตได้ใช้แนวคิดพัฒนาคุณธรรม พัฒนาคนโดยใช้เงินเป็นเครื่องมือ การจัดการศึกษาตามอัธยาศัย การจัดเวทีเรียนรู้ถือเป็น “การศึกษา” ตามอัธยาศัยที่น่าจะมีพลังมากที่สุดในกระบวนการชุมชน ผลผลิตที่สำคัญคือ การสร้างการรู้จักตนเองและรู้เท่าทันภายนอกมากขึ้น การเห็นปัญหาและหาแนวทางแก้ไขร่วมกันของคนในชุมชน แผนแม่บทชุมชน ผลการจัดสวัสดิการชุมชนด้านการศึกษา หากพิจารณาเพียงผลผลิต คือ จำนวนเงินและผู้ได้รับประโยชน์ ก็จะพบว่ามีผลผลิตที่ประเมินได้ในกรณีของจำนวนเงินและจำนวนผู้ได้รับประโยชน์จากการให้ทุนการศึกษาของแต่ละชุมชน แต่ในกรณีการจัดการศึกษาโดยชุมชน เช่น ศูนย์เรียนรู้นั้น ชุมชนมักทำหน้าที่เป็น “ครู” ให้กับชุมชนหรือบุคคลภายนอก แต่ไม่มีการบันทึกข้อมูลว่า สมาชิกในชุมชนเองเข้ามาเรียนรู้ในศูนย์มากน้อยเพียงใดและนำไปปรับใช้ในทางปฏิบัติมากน้อยเพียงใด ส่วนกรณีโรงเรียนชาวนา ยังต้องสืบค้นเอกสารต่อไป หากพิจารณาผลกระทบในกรณีของการสร้างความมั่นคงขั้นพื้นฐาน และการสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชน (พิจารณาความยั่งยืนจากมิติทุนมนุษย์ ทุนทางสังคม ทุนทรัพยากร ทุนทางเศรษฐกิจ) อาจพิจารณาได้ดังนี้ สวัสดิการการศึกษาเป็นมาตรการส่งเสริมสนับสนุน (promotion) เพื่อสร้างศักยภาพของคน มีผลต่ออาชีพ รายได้ การพัฒนาจิตใจ จึงเกี่ยวข้องกับการสร้างความมั่นคงขั้นพื้นฐาน ไม่มีการศึกษาว่าสวัสดิการชุมชนด้านทุนการศึกษาจะช่วยสนับสนุนการประกอบอาชีพ รายได้ และพัฒนาจิตใจของผู้ได้รับทุนมากน้อยเพียงใด แต่มีตัวอย่างที่เห็นชัดเจนว่า สมาชิกที่ได้รับทุนการศึกษาหรือกู้ยืมเงินกองทุนชุมชนเพื่อการศึกษาจะออกไปประกอบอาชีพนอกชุมชนหรือออกไปจากชุมชน (กรณีกองทุนชุมชนบ้านเกาะ) แสดงให้เห็นว่า การสนับสนุนทางการเงินเหล่านั้นก่อให้เกิดประโยชน์ต่อบุคคลที่ได้รับทุนในแง่ที่เพิ่มโอกาสในการทำงาน แต่อาจเป็นผลด้านลบต่อความเข้มแข็งของชุมชนนั้น เพราะการไหลออกของทรัพยากรมนุษย์คือคนหนุ่มสาวไปจากชุมชน แม้ว่าอาจจะมีการส่งเงินกลับคืนมาเกิดเป็นทุนเศรษฐกิจในชุมชนก็ตาม อย่างไรก็ดี ข้อสรุปดังกล่าวเป็นเพียงกรณีศึกษา ยังไม่มีการศึกษาที่ชัดเจนที่จะสรุปได้ว่าสวัสดิการเงินทุนด้านการศึกษาจะส่งผลดีต่อความเข้มแข็งของชุมชนโดยสุทธิหรือไม่ การสร้างศูนย์เรียนรู้เพื่อชุมชน น่าจะเป็นการจัดการที่อาจส่งผลต่อบวกต่อความเข้มแข็งของชุมชนมากกว่า แต่ก็ยังไม่พบการศึกษาอีกเช่นกันว่าศูนย์เรียนรู้ที่มีอยู่ทั่วไปช่วยสร้างศักยภาพให้กับสมาชิกในชุมชนได้มากน้อยเพียงใด แต่กิจกรรมและกระบวนการจัดการศูนย์ฯย่อมมีผลต่อการหนุนเสริมทุนทางสังคม เสริมสร้างความสัมพันธ์และสร้างพื้นที่ให้ภูมิปัญญาชุมชนได้มากกว่าการจัดสวัสดิการทุนการศึกษา การจัดเวทีเรียนรู้ถือเป็น “การศึกษา” ตามอัธยาศัยที่น่าจะมีพลังมากที่สุดในกระบวนการชุมชนเข้มแข็ง ผลผลิตที่สำคัญคือ การสร้างการรู้จักตนเองและรู้เท่าทันภายนอกมากขึ้น การเห็นปัญหาและหาแนวทางแก้ไขร่วมกันของคนในชุมชน เกิดแผนแม่บทชุมชน เมื่อถูกแปลงไปสู่ภาคปฏิบัติจึงสามารถเสริมสร้างทั้งทุนมนุษย์ ทุนทางสังคม ทุนทรัพยากร และทุนทางเศรษฐกิจได้ บทบาทของรัฐในการหนุนเสริมการจัดสวัสดิการชุมชนด้านการศึกษา พรบ.ปฏิรูปการศึกษา พศ ๒๕๔….. สนับสนุนบทบาทของชุมชนท้องถิ่นในการจัดการศึกษา สิ่งที่ต้องสำรวจคือ รัฐมีส่วนหนุนเสริมชุมชนอย่างไรบ้างในทางปฏิบัติ การหนุนเสริมของรัฐมีผลอย่างไรขึ้นอยู่กับลักษณะการจัดการศึกษาของชุมชน เช่น ชุมชนบ้านเกาะเคยมีการจัดกองทุนชุมชนที่ให้กู้ยืมเพื่อการศึกษาโดยเงิน sif และเงินออมของชาวบ้าน แต่เมื่อมีกองทุนกู้ยืมเพื่อการศึกษาของรัฐที่คิดอัตราดอกเบี้ยต่ำกว่ากองทุนการศึกษาชุมชน กองทุนของรัฐจึงมีผลโดยตรงในการ “แข่งขันหรือทดแทน” กองทุนชุมชน และทำให้กองทุนชุมชนต้องล้มไปในที่สุด ในทางตรงข้าม ผู้เขียนเห็นว่าทุนการศึกษาแบบให้เปล่าของชุมชนมีส่วนหนุนเสริมกองทุนกู้ยืมเพื่อการศึกษาของรัฐ ซึ่งปกติจะไม่ครอบคลุมค่าใช้จ่ายอื่นๆที่ประกอบการศึกษา เช่น ค่าตำรา ค่าเดินทาง ค่าอาหารกลางวัน ผู้เขียนตั้งข้อสังเกตว่า ข้อดีของการให้ทุนการศึกษาคือ บริหารจัดการง่ายกว่าชุมชนจัดการศึกษาเสียเอง แต่มีสมาชิกบางครอบครัวเท่านั้นที่มีโอกาสเข้าถึงการศึกษาจะได้ประโยชน์มากกว่าสมาชิกที่ไม่มีโอกาสเข้าถึงการศึกษา ทุนการศึกษาแบบให้เปล่านอกจากไม่การันตีการเกิดประโยชน์โดยตรงแก่ชุมชนแล้ว ยังอาจมีผลหนุนเสริมการเหลื่อมล้ำในชุมชนได้ เพราะการศึกษาในระบบยังไม่ได้ปรับเปลี่ยนรูปแบบที่เอื้อแก่ชุมชนอย่างแท้จริง นัยยะคือ ในการจัดสวัสดิการชุมชนด้านการศึกษา เมื่อชุมชนมีเงินทุนจำกัด การจะนำเงินไปสนับสนุนการศึกษาในรูปแบบใดจึงจะดีที่สุดสำหรับสมาชิกในชุมชน ชุมชนควรมีการศึกษาวิเคราะห์ภายใต้ข้อเท็จจริงที่ชุมชนเผชิญอยู่ การศึกษาเพื่อสร้างองค์ความรู้เรื่องสวัสดิการชุมชนยังมีจำกัด ก้าวไม่ทันกับความก้าวหน้าของขบวนสวัสดิการชุมชนที่เกิดขึ้นในพื้นที่

ออต ญาณพิสิษฐ์

เขียนเมื่อ 17 ก.พ. 2551 10:23 น.17 ก.พ. 2551

อาจารย์ที่เคารพ

อ่านบันทึกนี้แล้วได้ไอเดียไปคิดต่อมากมาย
ตอนนี้ที่บ้านทำโรงทอผ้า โดยมีแม่หญิงอีสานในชุมมามาทอผ้าสี่ห้าคน
มีรายได้นิดหน่อยในช่วงนี้ แต่ก็มีงานทอมาตลอด งานนี้เป็นการฟื้นภูมิปัญญาโดยแท้
ความจริงเคยชวนช่างทอผ้าฝากเงินกันส่วนหนึ่ง เอาไว้ใช้ส่วนหนึ่ง
อย่างน้อยเงินที่เก็บก็เป็นสวัสดิการของเขาเอง
แต่ตอนนี้ยังไม่เป็นผล คงต้องใช้เวลาชวนบ่อย ๆ
ไม่รู้ผมเข้าใจเรื่องสวัสดิการชุมชนถูกหรือเปล่า อาจารย์โปรดชี้แนะด้วยนะครับ

ปัทมาวดี โพชนุกูล ซูซูกิ

เขียนเมื่อ 17 ก.พ. 2551 21:23 น.17 ก.พ. 2551

คุณออตคะ

ถ้าเงินที่เขาเก็บออม มีเป้าหมายให้เขานำไปใช้จ่ายสำหรับตัวเองยามจำเป็นในอนาคต ก็เป็น "การประกันตนเอง" เป็นสวัสดิการแบบปัจเจกค่ะ

แต่ถ้าเงินออมของทุกคนเข้าสู่กองกลาง แล้วค่อยนำออกมาใช้จ่ายเฉลี่ยทุกข์เฉลี่ยสุขระหว่างสมาชิกด้วยกัน โดยมีกติกาหลักเกณฑ์ที่ยึดถือกำหนดร่วมกัน ก็ถือเป็น "สวัสดิการชุมชน" ได้ค่ะ

ถ้าได้มีการ "จ่ายคืนเป็นสวัสดิการ"ให้เห็นเป็นตัวอย่างๆจริงๆแล้ว คิดว่าชาวบ้านก็จะเข้าใจมากขึ้น ได้เห็นประโยชน์ที่เกิดขึ้นจริง ก็คงอยากเข้าร่วมมากขึ้นค่ะ

ครูชบ ยอดแก้วใช้วิธี "สัจจะลดรายจ่ายวันละบาทเพื่อจัดสวัสดิการ" เป็นรูปแบบที่ทำได้ไม่ยากและน่าสนใจค่ะ น่าจะหาข้อมูลได้ไม่ยากจาก website ค่ะ หรือ ถ้าสนใจลองเข้าไปคุยกับ อาจารย์ภีม ภคเมธาวี ใน gotoknow/blog/km4fc ก็ได้ค่ะ

จะคุยกันที่บล็อก econ4life นี้ก็ยินดีค่ะ (หรืออาจจะไปเยี่ยมบล็อกคุณออต)

เขียนเมื่อ 17 ก.พ. 2551 21:40 น.17 ก.พ. 2551

ขอบพระคุณอาจารย์มากครับ

ตอนนี้คิดไม่ไกล เพราะออตมองแค่สวัสดิการแบบปัจเจกเหมือนที่อาจารย์ว่ามา
แต่ก็ยังนับว่ายากอยู่ แต่จะลองกระตุ้นช่างทอผ้าอีกรอบครับ
ได้ผลอย่างไรจะเล่าให้อาจารย์ฟังครับ

เขียนเมื่อ 17 ก.พ. 2551 21:58 น.17 ก.พ. 2551

โชคดีและเอาใจช่วยค่ะ :)

บททดลองสังเคราะห์เรื่อง สวัสดิการชุมชนด้านการศึกษา”

ความเห็น

บทความในวันเดียวกัน