ครูดอยที่ดี ต้องทำอย่างไร

"ครูดอย" คำนี้มีความหมายลึกซึ้ง หมายถึงครูที่ทำหน้าที่การสอนอยู่กับชาวเขา ชาวดอยทั้งใกล้และไกล โดยเฉพาะในจังหวัดทางภาคเหนือของไทย

ในชีวิตการเป็นครูที่ผ่านมา ผมมีโอกาสทำหน้าที่ครูดอย 6 ปี ทำหน้าที่ศึกษานิเทศก์ที่รับผิดชอบพื้นที่บนดอย 14 ปี จึงเกิดการตกผลึกประสบการณ์ของการเป็นครูดอยที่ประสบความสำเร็จนั้น ต้องมีองค์ประกอบและปัจจัยที่สำคัญไม่น้อยเลยทีเดียว ประกอบด้วย

1. จิตใจดี หมายถึง มีความจริงใจ มีความเข้มแข็งอดทน รักเด็ก รักชาวบ้าน มีความเสียสละ ต้องเป็นได้ทั้งครู หมอ ผู้พิพากษา เลขาฯ ผู้เชี่ยวชาญทางด้านการเกษตร ด้านไสยศาสตร์ เป็นพรานป่าหาเลี้ยงชีพตนเองในป่าได้ ฯลฯ (เอาความเป็นหัวหน้าส่วนราชการในระดับอำเภอและความเป็นชาวป่ามาอยู่ในคนๆเดียวกันให้ได้)

2. มุ่งมั่นสอนเด็กให้อ่านออก เขียนได้ก่อนเป็นอันดับแรก เพราะภาษาไทยจะเป็นเครื่องมือในการเรียนรู้ในแขนงวิชาอื่น วิชาชีวิตเด็กเขามีพื้นฐานอยู่บ้างแล้ว ดูว่าความเชื่อและวิถีชีวิตใดที่ต้องปรับเปลี่ยนเรียนรู้ใหม่ก็ให้แก้ไข สั่งสอนอบรม เรียนรู้ใหม่ อย่างชาญฉลาด ในการสอนหากเป็นชาวเขาเผ่าที่ชอบเพลงเช่นกะเหรี่ยงแดงก็ใช้เพลงเป็นสื่อนำ หากชอบกิจกรรมทางด้านอื่นเช่นชาวมูเซอชอบกิจกรรม ชาวม้งชอบคณิตศาสตร์ก็ใช้สิ่งนั้นเป็นสื่อนำ หลังจากนั้นให้เน้นการเรียนรู้โดยประสบการณ์ตรงทั้งในห้องและนอกห้องเรียน อย่าให้การบ้านเด็กบ่อยนัก เพราะเด็กบางคนต้องทำงานเลี้ยงน้อง และที่สำคัญที่บ้านไม่มีไฟฟ้าให้แสงสว่าง จะสร้างปัญหาให้เด็ก ต้องมีแผนการสอนไว้ในใจว่าวันนี้เราจะสอนอะไร เด็กจะได้อะไร อย่าสักแต่ว่าอยู่ไปวันๆหรือสอนไปวันๆโดยไร้เป้าหมาย ห่วงใยเด็กที่เรียนช้าเป็นกรณีพิเศษ สอนเสริมให้ความรักให้คำชม ส่งเสริมความถนัดของเขาอย่าให้เขารู้สึกว่าเป็นเด็กพิเศษที่มีปมด้อย เพราะจะทำให้เด็กหนีเรียน เข้าป่า และไม่ชอบครู ซึ่งจะมีปัญหาตามมาอีกเยอะเลยทีเดียว

3. เยี่ยมเยียน และแก้ไขปัญหาให้แก่ชุมชนด้วยความจริงใจ ชาวเขานั้นต้องใช้ความจริงใจในการเอาชนะ อย่าใช้ทรัพย์สินเงินทองเป็นตัวล่อเป็นอันขาด นั่นเป็นการสร้างเงื่อนไขที่ผิด เช่นชุมชนอดข้าว ข้าวไม่พอกิน ก็ทำหน้าที่ผู้ประสานงานขอรับการช่วยเหลือสร้างธนาคารข้าวให้แก่ชุมชน แต่งตั้งกรรมการดูแลบริหารจัดการโดยชุมชนเองแล้วคอยดูแลให้คำแนะนำอยู่ห่างๆ ชุมชนไม่รู้หนังสือ จัดเวลาสอนหนังสือให้แก่ผู้ใหญ่ในเวลาเย็นหรือเวลากลางคืน ชุมชนป่วยเป็นโรคไข้มาลาเรีย ก็ทำหน้าที่อมม.เจาะเลือดส่งตรวจ ณ ศูนย์ป้องกันโรคที่นำโดยแมลง (หน่วยมาลาเรียเดิม) แล้วอย่าลืมนำยาไปรักษาเขาให้หายขาดกรณีตรวจพิสูรน์เชื้อแล้วโดยควบคุมการกินยาอย่างใกล้ชิด (ทำหน้าที่เป็นพยาบาลป่า) อย่าให้เขากินยาเอง จะไม่หายเพราะกินยาไม่ครบโด๊ด ยามาลาเรียกินแล้วเวียนหัว ผู้หญิงชาวเขาไม่ชอบมักจะคายทิ้ง คลุกคลีการทำงานร่วมกับชาวบ้านอย่าให้ขาด เช่น งานกิจกรรมชุมชน กิจกรรมครัวเรือน กิจกรรมตามประเพณี การเกี่ยวข้าว นวดข้าว งานรื่นเริง ต้องเอาชนะใจผู้ใหญ่บ้าน ผู้ช่วย ผู้อาวุโส ต้องให้เขายอมรับโดยใช้ความจริงใจเป็นฐาน และเป็นสื่อสร้างความสัมพันธ์อันดี ทำให้ชาวบ้านรักและไว้เนื้อเชื่อใจให้จงได้

ผมประสบความทุกข์อย่างยิ่ง เมื่อไปรับหน้าที่ครูใหญ่ใหม่ที่ชุมชนแห่งหนึ่ง เพราะผู้ใหญ่บ้านเป็นคนหัวหมอ เห็นแก่ตัว กดขี่ข่มเหงชาวบ้านสารพัด จนครูหลายรุ่นต้องพ่ายแพ้ แม้รู้ข้อมูลและคำเตือนล่วงหน้า จนทำให้ผมผูกไมตรีด้วยการเป็นเจ้าภาพเอาลูกชายเขาบวชเณร ก็ยังเปลี่ยนนิสัยเขาไม่ได้สุดท้ายก็แว้งกัดลูกน้องของผม แล้วพาลโกรธผมถึงขั้นต้องเอาชีวิตกัน ครูใหญ่ไม่สามารถนอนหลับสนิทเพราะกลัวส่องด้วยลูกปืนจากใต้ถุนบ้านพัก เพราะลูกชายคนโตของเขาเป็นนักเลงเคยฆ่าคนตายติดคุก 15 ปี และเพิ่งออกจากคุก ผมเล่าเรื่องต่างๆให้หัวหน้าการประถมศึกษาอำเภอในสมัยนั้นฟัง หัวหน้าใจดีกรุณาย้ายผมไปโรงเรียนบ้านไม้สะเป่ สังกัดอำเภอเมือง

ผมนำประสบการณ์ที่โรงเรียนแห่งนี้ ไปปรับใช้ในวิถีชีวิตการเป็นครูดอยแห่งที่สอง ซึ่งเป็นชาวเขาเผ่ากะเหรี่ยงแดง ผมทำหน้าที่ทุกอย่างที่กล่าวไว้ข้างต้น เวลาเพียงสองปี "พ่อครูดู่" หมายถึง พ่อครูใหญ่ก็ติดปากชาวบ้าน นั่งอยู่ในหัวใจชาวบ้านตั้งแต่เด็กถึงผู้เฒ่าผู้แก่ วันที่อำลาชาวบ้านเพื่อมารับหน้าที่ศึกษานิเทศก์ เสียงร้องไห้ระงมทั้งเด็กและผู้ใหญ่ที่ไม่อยากให้ครูใหญ่ย้ายไประงมเซ็งแซ่เต็มสนามโรงเรียน ภาพของผู้เฒ่ากอดแข้งกอดขายึดยื้อผมไว้ไม่ให้จากมา ยังประทับอยู่ในความทรงจำไม่รู้ลืม ครูรุ่นหลังที่ไปทำหน้าที่แทนเมื่อประสบปัญหาที่เกี่ยวกับชุมชนและแก้ไขด้วยตนเองไม่ได้ ทุกเรื่องที่เกิดขึ้น เช่น ภารโรงตีหมูชาวบ้านตาย ครูผิดผีกับลูกสาวชาวบ้าน เรื่องเหล่านี้ ศน.เกเพียงขึ้นไปประชุมชาวบ้านครั้งเดียว เรื่องก็จบลงโดยง่ายดาย จึงพิสูจน์ให้เห็นว่า ความเชื่อถือที่เกิดจากความจริงใจมีความสำคัญที่สุดที่จะทำให้ครูดอยทำงานอย่างประสบความสำเร็จ จึงเล่าฝากน้องๆลูกๆหลานให้จดจำไว้ และปฏิบัติตัวตามแนวทางที่ลุงเกสอน จะประสบความสำเร็จอย่างแน่นอน

อาจารย์เก