ไปฟังปาฐกถาของนักปราชญ์ว่าด้วยชุมชนไทย


           วันที่ ๑๐ ก.พ. ๔๙ ผมรีบบึ่งกลับมาจากสุพรรณบุรี     เพื่อไปฟังปาฐกถาชุด “สิรินธร” ครั้งที่ ๒๑   เรื่อง “ประวัติศาสตร์ สังคม กลุ่มชนที่พูดภาษาตระกูลไท”  โดย ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ นาถสุภา   นักปราชญ์ด้าน เศรษฐกิจสังคมชุมชนหมู่บ้านไทย   
           ผมจะไม่สรุปประเด็นที่ท่านบรรยาย    แต่จะบันทึกส่วนที่ผมประทับใจ และเห็นลู่ทางทำงานวิจัยเพื่อขับเคลื่อนการจัดการความรู้ในชุมชน    อันจะเป็นพลังเสริมชาวบ้านที่รวมตัวกันเรียนรู้เพื่อสร้างความเข้มแข็งของชุมชน ในรูปแบบต่างๆ เช่น โรงเรียนชาวนา  แผนแม่บทชุมชน  ศูนย์การเรียนรู้ชุมชน    อันจะเป็นการรวมพลังของการวิจัย กับการจัดการความรู้เข้าด้วยกันเพื่อขับเคลื่อนสังคมไทยทั้งสังคมไปสู่สังคมอุดมปัญญา (Knowledge-based Society)    คำบรรยายส่วนที่ “โดนใจ” ผมอย่างแรง คือ
         “ในอดีตกาลนักปราชญ์ราชบัณฑิตไม่ได้ศึกษาและทำความเข้าใจชาวบ้านสามัญ    ไม่เห็นพลังของพวกเขา   ไม่รับรู้   และไม่เห็นค่าว่าพวกเขามีวัฒนธรรม   ศึกษาและชื่นชมแต่สถาบันและวัฒนธรรมของอินเดียและจีน    ต่อมาเมื่อตะวันตกแพร่อิทธิพลมาถึงหลังการปฏิวัติอุตสาหกรรมเมื่อ ๑๕๐ ปีมานี้    ปัญญาชนไทยจำนวนมากก็หันไปศึกษาและชื่นชมตะวันตกอย่างสุดโต่ง     ต้องการทำให้ประเทศเปลี่ยนทุกอย่างให้ทันสมัยแบบตะวันตก (modernization)    มีนัยว่าสังคมและวัฒนธรรมไทยล้าหลัง  หรือแรงหน่อยก็คือป่าเถื่อน    เชื่อว่าการทันสมัย  (modernity) มีแบบเดียว คือการเป็นตะวันตก    ชนชั้นนำไทยจำนวนมากพยายามแปลงตัวเองเป็นตะวันตก    และพยายามผลักดันลากจูงชาวบ้านสามัญไปในวิถีทางนั้นด้วย    โดยเฉพาะคือให้กลายเป็นนายทุนและคิดแบบปัจเจกชนนิยม    การแข่งขันถูกนำมาแทนที่การช่วยเหลือซึ่งกันและกันและน้ำใจ    เป็นการพัฒนาแบบให้ชาวไทยปฏิเสธสถาบันและวัฒนธรรมชุมชน  ให้ปฏิเสธตัวเอง
           เส้นทางประเทศไทย อนาคตแบบสังคมและวัฒนธรรมชุมชน หมายความถึงการสามารถก้าวข้ามการทันสมัยแบบตะวันตก    ประดิษฐานการทันสมัยแบบไทย    ขณะนี้ประชาชนหลายชาติในโลก  ต่างก็คิดหาแนวทางทันสมัยแบบของตัวเอง   เช่นจีน  อินเดีย  รัสเซีย  ญี่ปุ่น  หรือชาวศาสนาอิสลาม    การทันสมัยแบบของไทยเราเองจะเป็นจริงได้  ก็ต่อเมื่อมีการปฏิสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นระหว่างปัญญาชนกับประชาชนพื้นเมือง    ต้องมีการค้นหา  ฟูมฟัก  พัฒนา  และถักทอสานซ้ำวัฒนธรรมและจิตวิญญาณชุมชน    ยืนยันความเป็นตัวของเราเอง    พัฒนาจากศักยภาพของเราเอง    รวมทั้งเลือกสรรนำเทคโนโลยีและส่วนดีของวัฒนธรรมตะวันตกเข้ามาเติมผสม    กระบวนการนี้ต้องการนักวิชาการและปัญญาชนที่จะสืบค้น  ศึกษา  และซึมซับกระบวนการที่เป็นจริงของประชาชนในประวัติศาสตร์ และในปัจจุบัน    นำกลับมาเผยแพร่และอธิบายถึงความชอบธรรม   และจินตนาการถึงระบบที่จะสมบูรณ์แน่นแฟ้นขึ้น    ที่จะเกิดและควรเกิดขึ้นในภายหน้า     ประกอบเขตเศรษฐกิจสังคมและวัฒนธรรมขึ้นเป็นภูมิภาคและเป็นประเทศชาติ    เป็นการทันสมัยแบบไทย   แบบของเราเอง” 
          ผมได้เรียนเสนอ ศ. ฉัตรทิพย์ เป็นการส่วนตัวว่า สคส. อยากขอให้ท่านประกอบคณะวิจัย “เศรษฐกิจชุมชนไทย"    อีกครั้งหนึ่ง    เพื่อศึกษาเศรษฐกิจชุมชนไทยจากปัจจุบันสู่อนาคต    โดยเน้นการศึกษาเก็บข้อมูลภาคสนาม    เน้นการทำความเข้าใจพลวัตสังคมในปัจจุบัน ที่ถนนทุกสายมุ่งสู่ชุมชน   ทั้งโดยภาครัฐ (กองทุนหมู่บ้าน  เอสเอ็มแอล   ศูนย์แก้ปัญหาความยากจน  ฯลฯ)  ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง    ขบวนการสร้างความเข้มแข็งของชุมชน (เครือข่ายแผนแม่บทชุมชน  ศูนย์การเรียนรู้ชุมชน   โครงการชุมชนเป็นสุข ฯลฯ)    การวิจัยท้องถิ่น   และขบวนการจัดการความรู้ชุมชน - ท้องถิ่น    เพื่อทำความเข้าใจว่าชุมชนท้องถิ่นกำลังมีปฏิสัมพันธ์กับกระแสจากภายนอกอย่างไร    จะใช้จุดแข็งของการเป็นสังคมวัฒนธรรมชุมชน ผสมผสานกับความรู้สมัยใหม่จากภายนอก  และกระบวนการเรียนรู้ภายในชุมชนที่กำลังขับเคลื่อนอยู่ในปัจจุบัน   “เพื่อประดิษฐานการทันสมัยแบบไทย”    หรือที่ผมเรียกว่า เพื่อสร้างสรรค์สังคมอุดมปัญญา ที่สถาปนาขึ้นจากฐานชุมชนของเราเอง


วิจารณ์ พานิช
๑๐ กพ. ๔๙