ศัพท์นี้ คนไทยทั่วไปรู้ทันทีว่าเป็นสถานที่เก็บสิ่งของโบราณ ซึ่งมีอยู่ทั่วไป ทั้งส่วนที่เป็นของราชการและส่วนที่เป็นของเอกชน ซึ่งจำแนกออกไปหลากหลาย กล่าวคือ นอกจากจะเป็นพิพิธภัณฑ์ทั่วไปแล้ว ก็อาจแยกย่อยออกไปเฉพาะอย่าง เช่น พิพิธภัณฑ์ศิลปะ หรือพิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำ เป็นต้น
พิพิธภัณฑ์ เป็นคำบาลีสันสกฤต ซึ่งตรงกับภาษาอังกฤษว่า museum ... แต่ผู้เขียนก็ไม่ทราบว่าศัพท์นี้มีใช้ก่อนในภาษาไทย หรือถูกบัญญัติขึ้นมาเพื่อใช้แทนคำนี้อย่างเช่นศัพท์บัญญัติอื่นๆ ...
พิพิธะ + ภัณฑ์ = พิพิธภัณฑ์
คำว่า ภัณฑ์ หรือ ภัณฑะ นี้... หมายถึงสิ่งของทั่วๆ ไป เช่น ขวด จาน เข็ม มีด เสื้อผ้า กุญแจ หมวก ฯลฯ ... ส่วนในคัมภีร์อภิธานบอกว่ามี ๒ ความหมายคือ
- ภาชนาทิปริกขาระ เครื่องใช้ในเรือนมีภาชนะเป็นต้น
- มูลธนะ ทรัพย์อันเป็นต้นทุน
และเมื่อว่าตามรากศัพท์แล้ว ภัณฑะ มาจาก ภฑิ รากศัพท์ บ่งขี้ความหมายว่า สวย งาม ดี (ภฑิ กลฺยาเณ )...
ส่วนการที่ ภฑิ กลายเป็น ภัณฑะ นั้น เพราะมีการผสมกับปัจจัยอีกครั้ง... ผู้ที่ไม่มีพื้นฐานทางบาลีอาจสังสัย แต่สำหรับผู้เคยเรียนบาลีมาบ้าง คงจะพอมองออกกว่า ภฑิ รากศัพท์นี้ จัดเข้าในหมวดรุธะ ธาตุ
ดังนั้น ภัณฑ์ จึงแปลว่า่ สิ่งของที่มีความสวยงาม ...
ขยายความว่า บรรดาสิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ ที่เราสร้างขึ้นมานั้น ย่อมเป็นที่พึงพอใจของเรา กล่าวคือ เราคิดว่าสวย ว่างาม ว่าเหมาะสม ว่าจำเป็น เราจึงนำมาใช้ ถ้าคิดเห็นตรงข้ามแล้วเราก็คงจะทิ้งไปไม่นำมาใช้....อีกอย่างหนึ่ง ทรัพย์สมบัติต่างๆ ก็เป็นที่พึงพอใจของเรา จึงจัดเป็น ภัณฑ์ อีกชนิดหนึ่ง... ทำนองนี้
......
พิพิธะ บาลีใช้ว่า วิวิธะ (แปลง ว.แหวน เป็น พ.พาน มีใช้ทั่วไป) ซึ่งคำภีร์อภิธาน ตั้งวิเคราะห์ไว้ว่า...
วิจิตฺตา วิธา อสฺสาติ วิวิโธ แบบอย่าง อันวิจิตร ของสิ่งนั้น เหตุนั้น สิ่งนั้น ชื่อว่า วิวิธะ (มีแบบอย่างอันวิจิตร)...
ดังนั้น วิวิธะ หรือ พิพิธะ จึงแปลว่า มีแบบอย่างอันวิจิตร
และเมื่อนำคำว่า พิพิธะ มาสมาสกับคำว่า ภัณฑ์ ซึ่งแปลว่า สิ่งของที่สวยงามแล้ว ก็จะได้ความหมายว่า สิ่งของที่สวยงามอันมีแบบอย่างอันวิจิตร ดังอรรถวิเคราะห์ว่า
พิพิโธ ภณฺโฑ พิพิธภณฺโฑ สิ่งของที่สวยงาม มีแบบอย่างอันวิจิตร ชื่อว่า พิพิธภัณฑ์ (สิ่งของที่สวยงามีแบบอย่างอันวิจิตร)
............
ดังนั้น สถานที่ซึ่งเรียกว่า พิพิธภัณฑ์ ก็คือ สถานที่เป็นที่เก็บ สิ่งของที่สวยงามมีแบบอย่างอันวิจิตร
