ลปรร. กองทันตฯ กับ ศูนย์ฯ กฎหมาย (7) KM กับเครือข่ายสูงอายุ

 

งานสูงอายุเราทำกันมาตั้งแต่ปี 49 ละค่ะ เราพยายามใช้บรรยากาศแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในการประชุม หารือ การคุย การติดตามในพื้นที่ตลอดมา แต่ Hi-light ที่จะเล่า ก็คือ ตรงการ ลปรร. กลุ่มเมื่อเสร็จสิ้นโครงการในแต่ละปี (ทำมา 2 ปี ค่ะ คือ 49 และ 50) ว่ามีพัฒนาการเป็นอย่างไร เรื่องนี้ ดิฉันเล่าเองค่ะ (... มือเจ๋งไม่อยู่ หมออ้อย เธอไปราชการ ตจว. ค่ะ)

• งานในภาพรวม โครงการสูงอายุเราทำตั้งแต่ปี 49 ภายใต้ชื่อว่า การศึกษาพัฒนารูปแบบ / ระบบ การสร้างเสริมสุขภาพช่องปาก เพื่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ
• โดยครั้งนั้นเป็นการเริ่มครั้งแรก ขอความสมัครใจศูนย์อนามัย เป็นตัวหลักในการทำงานผู้สูงอายุในชมรมฯ จึงเป็นการทำงานลงไปพื้นที่โดยผ่านศูนย์อนามัย
• โดยไม่ได้แนวทางกับศูนย์ฯ เพียงแต่ ให้เกณฑ์เรื่อง การเลือกพื้นที่จังหวัด ให้เลือก 2 จว. ใน 2 จว. ก็เลือก 2 รพช. และ1 รพช. ก็เลือก 2 PCU และทำในชมรมผู้สูงอายุใน PCU นั้น และมีงบประมาณให้จำนวนหนึ่ง
• กระตุ้นให้เกิดกิจกรรมในกลุ่มผู้สูงอายุ ในเรื่องการส่งเสริมสุขภาพช่องปาก
• ตอนนั้นก็คุยกันแล้วบ้างๆ ว่า ผู้สูงอายุตรงนี้คงไม่พ้น ในชมรมผู้สูงอายุ แน่นอน เพราะเป็นกลุ่มที่ผู้สูงอายุมารวมตัวกัน เห็นได้ชัดเจน
• และมีการใช้กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ทั้งในเวทีที่ไปคุยกับศูนย์อนามัย หรือเวทีที่ศูนย์อนามัยไปจัดเวทีให้จังหวัด โดยการคุยกัน แลกเปลี่ยนความรู้ คิดประเด็นเรื่องส่งเสริมสุขภาพช่องปาก ให้ผู้สูงอายุคิดกิจกรรมขึ้นมา
• ระหว่างที่มีการดำเนินการ ก็มีการติดตามไปดูงานช่วงที่ชี้แจงพื้นที่เริ่มต้น และในช่วงที่สอง เป็นการไปติดตามดูงานที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่ ศูนย์อนามัยละ 1 พื้นที่ โดยศูนย์อนามัยเลือกพื้นที่ที่จะเข้าไปดู
• และปลายปีกองทันตฯ จัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ให้กับ เจ้าหน้าที่ คือ ทันตบุคลากร นักวิชาการ และ จนท.สส. จาก ศูนย์อนามัย สสจ. รพช. และ สอ. มาเล่าแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน
• จุดที่จะนำมาเสนอก็คือ จะนี้มีการ ลปรร. กันระหว่างปีแรก และปีที่สอง ว่า เมื่อสิ้นปีของแต่ละปีเรามีการ ลปรร. กันแล้วเกิดอะไรขึ้น
• จากปีแรก เมื่อปลายปีเราก็พาคนที่ทำงานเรื่องชมรมผู้สูงอายุมา ลปรร. กัน ปีแรกให้เวลา 1 วัน โดย
• ... ให้แต่ละศูนย์เลือกพื้นที่ที่ทำกิจกรรมเรื่องสูงอายุได้ดีเป็นแบบอย่าง ศูนย์ละ 1 แห่ง มี รพช.พุทไธสง ศูนย์อนามัยที่ 4 ราชบุรี เสนอภาพรวมงานสูงอายุในศูนย์ฯ 4 และ รพช.แจ้ห่ม มาเล่ากิจกรรมให้ผู้เข้าประชุมทั้งหมดได้ฟัง ในแง่ของพื้นที่ที่ทำกิจกรรมได้เห็นผล
• ... แต่ว่าจุดของการแลกเปลี่ยน จะอยู่ที่การแบ่งกลุ่ม เราแบ่ง 4 กลุ่ม แต่ละกลุ่มจับคู่จังหวัดให้ เป็นการคละพื้นที่ศูนย์ คุยกันประมาณกลุ่มละ 12 คน (ก็ถือว่าเยอะคนพอสมควรค่ะ) แต่กลุ่มเขาก็พูดคุยกันสนุกดี
• ... ก็จะเป็นการแลกเปลี่ยนกัน ว่า แต่ละพื้นที่มีการทำอะไร
• ... เช่น ที่ท่านัดก็จะเล่าว่า ที่ สอ.ท่านัด อ.ดำเนินสะดวก เขามีกิจกรรมทำในเรื่องผู้สูงอายุอย่างไร ซึ่งที่ท่านัดจะมีหมอฮุย (จนท.สส. ของ สอ.ท่านัด) เล่าได้เก่งมาก ซึ่งเขาก็สามารถเล่าให้เห็นภาพได้เลยว่า เขาได้รับการปลูกฝังเรื่องทันตฯ อย่างมาก จาก สสจ.ราชบุรี แบบว่ามีความเชื่อมั่นว่าทำงานทันตฯ ได้ งานทันตฯ ที่เขาเอาลงไปใน สอ. จึงสามารถทำได้เลยอย่างมั่นใจ
• ... เขาก็เริ่มต้นคุยกับประธานชมรมผู้สูงอายุในการเอาเรื่องฟันไปทำที่ชมรมฯ ในเรื่องของการส่งเสริมสุขภาพช่องปาก
• ... โดยเขาเลือกกันว่าสิ่งที่สามารถทำได้ในกลุ่มผู้สูงอายุที่ง่ายที่สุด ก็คือ กิจกรรมการแปรงฟันหลังอาหารกลางวัน เวลาที่มีการประชุมกัน ก็จะมีการ Share การเล่าในแต่ละกลุ่ม แต่ละวง ปีนั้นเรามีการทำในชมรมฯ จำนวนทั้งสิ้น 25 ชมรมฯ มาได้เกือบทุกแห่ง มีการ share กันทุกคน เป็นภาพออกมาจะมีผลพวงที่นำมาทำเป็นขุมความรู้
• ... กิจกรรมผู้สูงอายุนี้ เมื่อมีการทำกิจกรรม การไปติดตามงาน หรือการไปรับฟังความรู้เรื่องผู้สูงอายุ เรื่องสุขภาพ หรือสุขภาพช่องปาก ก็จะบันทึกเรื่องราวขึ้น Internet
• ... ซึ่งโครงการนี้จะมีเวป ลานแลกเปลี่ยนเรียนรู้สุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ ลานแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สุขภาพช่องปาก ผู้สูงอายุ ที่เป็นเวปรวมอยู่ในเวป ฟันเทียมพระราชทาน หรือร่วมคืนรอยยิ้มแก่ผู้สูงอายุ   
• ... และนำเรื่องเล่าไปบันทึกไว้ที่ Webblog gotoknow.org ของ สคส. ในบันทึก  ส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ เพื่อให้เครือข่ายแต่ละจังหวัดได้เรียนรู้เรื่องเล่าของกันและกัน
• ... ปีนั้น มีการสกัดเรื่องเล่าออกมาเป็นข้อสรุป ความเป็นไปได้ของการจัดกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพช่องปากในผู้สูงอายุ ซึ่งก็คือ
  1. ชุมชนมีส่วนร่วมดำเนินการ ... ตั้งแต่ผู้สูงอายุ วัด องค์การบริการส่วนตำบล สถานีอนามัย และ โรงพยาบาลชุมชน
  2. ความเข้มแข็งของชุมชน ... ตั้งแต่ ชมรมผู้สูงอายุ อบต. และ เจ้าหน้าที่สาธารณสุข
  3. ผู้นำมีวิสัยทัศน์ ... อาทิเช่น ทันตแพทย์ อบต. และ เจ้าหน้าที่สาธารณสุข
  4. สิ่งสนับสนุน แปรงสีฟัน และยาสีฟัน ที่ช่วยสร้างแรงจูงใจ ... ในการทำกิจกรรมต่อเนื่อง
  5. งบประมาณสนับสนุน ... ในเรื่องของการอบรม / ประชุม
• ในปี 50 ก็มีการจัดกิจกรรมเหมือนกับปีแรก มีการส่งสิ่งสนับสนุนให้พื้นที่ คือ งบประมาณ แปรงสีฟัน ยาสีฟัน เอกสาร แผ่นพับ และไปติดตามพื้นที่ ดูว่าเขามีการพัฒนาต่อยอดอย่างไรบ้าง และสุดท้ายเชิญกลับมาคุยกัน ก็จะได้ในลักษณะแบบเดิม แต่ครั้งนี้เราจัด 1 วันครึ่ง
• ในครั้งที่สองก็เห็นแล้วว่ามีรูปธรรมจากการดำเนินงานในปีแรกให้เห็นได้เยอะ ครั้งนี้ก็เลยไม่ได้จัดเวทีให้มีเรื่องเล่า แต่ว่าเป็นการแลกเปลี่ยนในเรื่องของการทำกิจกรรมกันเลย
• เพราะเรามีความคิดอยู่บนพื้นที่ว่า คนที่ทำ และมาร่วมแลกเปลี่ยนกัน จะมีความสำเร็จของกิจกรรมที่ทำมาแล้ว
• ... (ขณะเดียวกัน เราก็จะเสนอให้ชมรมฯ ที่ได้ทำกิจกรรมสำเร็จในเรื่องผู้สูงอายุ ไปออกเวทีนำเสนอทางด้านวิชาการในภาพรวม เช่น ในตลาดนัดความรู้กรมอนามัย ก็จะมีคุณพ่อกมล ประธานชมรมผู้สูงอายุของ อ.แจ้ห่ม ลาง ไปนำเสนอกิจกรรมผู้สูงอายุที่แจ้ห่ม และคุณนิคม เจ้าหน้าที่สาธารณสุข สอ.หลุบโพธิ์ อ.บ้านเขว้า ชัยภูมิ ไปนำเสนอนวัตกรรมส่งเสริมสุขภาพช่องปาก คือ ไม้คนทา)
• ปีนี้ เราได้จัดให้เล่าเป็นรายกลุ่ม แบ่ง 5 กลุ่ม ตามจำนวนศูนย์อนามัย และได้มอบหมายให้บุคลากรจากศูนย์อนามัยที่ร่วมดำเนินการด้วย เป็น Facilitator และ Note taker บันทึกขึ้น Flipchart และนำมานำเสนอในภาพรวมของกลุ่มบนเวที
• (ในรอบแรกเราไม่ได้มีการบันทึกเทป ทำให้ข้อมูลที่เก็บได้เป็นเพียง สิ่งที่ได้มีการบันทึกใน Flipchart และเรื่องที่นำขึ้นมาเล่า)
• ... รอบหลังนี้ ในปี 50 ได้กำหนดให้แต่ละกลุ่มมีการบันทึกเทป จึงได้เรื่องเล่าของเกือบทุกคน เพียงแต่ว่า การอัดเป็นการล้อมวงคุยกัน และเล่า ไม่ได้ใช้ไมค์ ก็ทำให้การอัดมีปัญหาบ้าง แต่ก็ได้ข้อมูลค่อนข้างเยอะ
• เรื่องเล่าที่บันทึกมา และขึ้นเผยแพร่ในบันทึก ก็จะมีเรื่องประมาณ 38 เรื่องเล่าของแต่ละคน เล่าเรื่องการดำเนินกิจกรรมในชมรมผู้สูงอายุทั้งสิ้น 32 ชมรมฯ ที่ขึ้นเผยแพร่ที่ "รวมเรื่อง "รวมก๊วนสร้างพลังเรียนรู้ และพัฒนากิจกรรมผู้สูงอายุ"
• ซึ่งแต่ละคนเขาก็จะเล่าว่า เขาไปประสานงานกับใคร ติดต่อยังไง เตรียมการอย่างไร
• เช่น ในส่วนของแจ้ห่มเขาก็จะเล่าว่า จริงๆ แล้ว แจ้ห่มทำมาตั้งแต่ปี 49 จะมี หมอปู (หมอธาริณี) ทำมาก่อน แต่พอดีปลายปีหมอปู ย้ายไปอยู่ที่ดอยเต่า จึงมีหมอน้องใหม่ หมอเก๋ และหมอพลอย เข้ามาทำงานต่อยอด และหมอปูได้วางพื้นฐานงานไว้ดี เพราะว่า มีการทำงานร่วมกับคุณนัน ที่เป็นพยาบาลที่ทำงานผู้สูงอายุของ รพ.แจ้ห่ม เขามีการทำงานร่วมกันมาตั้งแต่ปี 2549 รวมทั้งผู้สูงอายุที่นั่นก็มีความเข้มแข็ง ... ทำให้หมอเก๋ และหมอพลอยทำงานต่อยอดงานผู้สูงอายุที่แจ้ห่มได้ดีมาก ประกอบกับประธานชมรมผู้สูงอายุ คุณพ่อกมล ที่ดูแลกันดีมากเลย
• ครั้งนี้ เมื่อมีการคุยแลกเปลี่ยนแล้ว จัดให้มีการนำเสนอปัจจัยความสำเร็จของแต่ละกลุ่มที่ให้กลุ่มสรุปมาจากเรื่องเล่า คุณพวงทองจะเป็นผู้ช่วยสรุปในภาพรวม จึงได้ปัจจัยความสำเร็จขึ้นมาในภาพรวมขึ้นมา ก็คือ
  1. ทีมงาน / คนทำงาน จากศูนย์ฯ สสจ. รพ. สอ. (ทัศนคติ ความรู้ ทักษะ)
  ความมุ่งมั่น ศรัทธา ความภูมิใจ คิดแบบองค์รวม ความคิดสร้างสรรค์ มนุษยสัมพันธ์ การสื่อสาร ความสามารถในการดึงศักยภาพผู้สูงอายุ การถ่ายทอด พัฒนาเครื่องมือ
  2. ชมรม / ชุมชน
  ผู้นำ / Key man / เข้มแข็ง แกนนำขับเคลื่อน ความเข้าใจ ความต้องการประโยชน์ที่ได้รับ วิถีชีวิต บริบทชุมชน ทุนสังคม เครือข่ายชมรม ความร่วมมือ อปท.เห็นความสำคัญ
  3. การบริหารจัดการ (ประสานงาน ติดตามงาน สนับสนุน)
  การเลือกพื้นที่ มีฐานข้อมูล การเข้าถึงชมรมใช้ศักยภาพคนในชุมชน การสร้างพลังชุมชน การอำนวยความสะดวก การสนับสนุน การประสานงาน การติดตามงาน การกระตุ้นสม่ำเสมอ บูรณาการงาน การมีส่วนร่วมในกิจกรรมสม่ำเสมอ
• ครั้งนี้เราได้เอาตารางอิสรภาพมาให้กลุ่มทำ ให้กลุ่มคิดจากปัจจัยความสำเร็จที่ทำงานกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพช่องปากในชมรมผู้สูงอายุนี้ มาจัดเป็นหัวข้อปัจจัย และคิดความสำเร็จเป็นรายละเอียดใน 5 ระดับ
• ซึ่งตอนที่มอบหมายการคิดนี้ตอนแรกก็จูงใจไว้ว่า ระดับ 4 และ 5 นี่ต้องคิดอะไรที่ท้าทายหน่อยนะ เพื่อที่ว่าจะได้มีการพัฒนาไปให้ถึง แต่บางคนก็บอกว่า ถ้าเขาคิดแล้วทำไม่ได้ ก็เสียดาย จึงเป็นข้อตกลงกันในกลุ่มว่า ให้คิดมาจากประเด็นที่เป็นข้อสรุปจากกลุ่ม
• เราเรียกเกณฑ์นี้ว่า เกณฑ์ความสำเร็จของกิจกรรมผู้สูงอายุในชมรมผู้สูงอายุ ซึ่งจะมีการแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือ เกณฑ์ความสำเร็จฯ ของกลุ่มสนับสนุน และเกณฑ์ความสำเร็จฯ ของกลุ่มปฏิบัติ
• สุดท้ายเราได้เกณฑ์ความสำเร็จนี้มาค่ะ และคิดกันต่อไว้ว่า จะเอาเกณฑ์นี้มาปรับสำนวน และมอบคืนให้กับผู้คิด ไปดำเนินการต่อยอด เพื่อพัฒนากิจกรรมต่อๆ ไป
• ผู้เข้าประชุมก็ได้ Idea ทั่วกันละค่ะ ว่า ปี 51 เขาจะทำอะไรกัน

นี่ก็เป็นเรื่องเล่าของ KM ในงานสูงอายุละค่ะ ที่ยังไม่จบ ยังต้องมีการติดตามตอนต่อไป ของการทำงานในปี 2551