อำเภออุ้มผาง ห่างจากตัวจังหวัด 250 กิโลเมตร
ติดกับประเทศเมียนมาร์ เป็นอำเภอที่มีพื้นที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย
เดิมมีชาวกะเหรี่ยงอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก
ชื่อมาจากกระบอกไม้ไผ่ใส่เอกสารให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบและประทับตราเอกสารที่เรียกเป็นภาษากะเหรี่ยง
“อุ้มผะ” ต่อมาได้เพี้ยนมาเป็น “อุ้มผาง”
เส้นทางคดเคี้ยวสลับซับซ้อน 1,219 โค้งไปตามไหล่เขาถนนธงชัย
ผ่านป่าเขาที่มีทัศนียภาพสวยงามใช้เวลาเดินทาง 4-5 ชั่วโมง คำขวัญคือ
“ แมกไม้เขียวสด ดอยหัวหมดชื่นชู
ทีลอซูงามล้ำ ตระหง่านง้ำลอยฟ้า ล่องธาราแพไผ่
ชายแดนไทยอุ้มผาง”
วิถีชีวิตกะเหรี่ยงบ้านปะหละทะ
เป็นหมู่บ้านกะเหรี่ยงที่เก่าแก่ตั้งอยู่ริมลำน้ำแม่กลอง
ชาวกะเหรี่ยงในหมู่บ้านยังคงแต่งกายแบบวัฒนธรรมดั้งเดิมเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง
มีการทอผ้าใช้กันเองในหมู่บ้าน
ชาวบ้านจะเลี้ยงช้างไว้เป็นพาหนะและประกอบอาชีพเกษตรกรรม
วิถีชีวิตกะเหรี่ยงทิโพจิ
เป็นหมู่บ้านกะเหรี่ยงที่ยังไม่มีทางรถยนต์ เข้าถึง
การเดินทางต้องเดินทางหรือนั่งช้าง มีวัฒนธรรมดั้งเดิมที่งดงาม
สร้างที่พักอาศัยแบบเรียบง่ายหลังคามุงด้วยวัสดุธรรมชาติที่หาได้ในท้องถิ่น
หมู่บ้านอยู่ในป่าลึกท่ามกลางธรรมชาติที่ สวยงาม
การดำรงชีวิตของชาวบ้านประกอบอาชีพเกษตรกรรม
และเลี้ยงช้างไว้เป็นพาหนะ
วิถีชีวิตกะเหรี่ยงฤาษีเลตองคุ
เป็นหมู่บ้านกะเหรี่ยงที่นับถือพระฤาษี
ซึ่งมีประเพณีที่แตกต่างจากชาวกะเหรี่ยงทั่ว ๆ
ไปงานที่สำคัญคือการจุดไฟบูชาอาจารย์พระฤาษี ในเดือนธันวาคมของทุกปี
ในสำนักพระฤาษีมีสิ่งสำคัญเป็นที่เคารพนับถือของชาวเลตองคุ คือ
งาช้างโบราณที่มีอายุกว่า 400 ปี หนักกว่า 40 กิโลกรัม
แกะสลักเป็นรูปพระพุทธเจ้านั่งสมาธิโดยรอบ
วิถีชีวิตกะเหรี่ยงแปโดทะและอุ้มผางคี
เป็นหมู่บ้านกะเหรี่ยงที่มีวิถีชีวิตที่น่าสนใจ
เดินทางด้วยรถจักรยานเสือภูเขา ประมาณ 2 ชั่วโมง หรือรถยนต์
ถึงหมู่บ้านกะเหรี่ยงแปโดทะ
เดินเท้าหรือนั่งช้างสู่หมู่บ้านอุ้มผางคีซึ่งตั้งอยู่ท่ามกลางป่าใหญ่มีธรรมชาติที่สวยงามพักค้างแบบโฮม
สเตย์ หรือกางเต็นท์ เพื่อศึกษาวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของชาวไทยภูเขา
กิจกรรมที่น่าสนใจ คือเดินป่าและล่องแก่งเรือยาง ตื่นเต้นกับแก่งต่าง
ๆ ถึง 77 แก่ง
บ้านโบราณ อุ้มผางเป็นชุมชนเล็ก ๆ
แต่มีวัฒนธรรมการดำรงชีวิตเป็นแบบฉบับของตนเอง
มีความเป็นอยู่เรียบง่าย
ลักษณะการสร้างบ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นบ้านไม้ชั้นเดียว
หลังคามุงด้วยวัสดุท้องถิ่น เช่น ใบตองตึง แป้นเกล็ดไม้
และกระเบื้องดินเผา บันไดขึ้นด้านหน้า
ชานบ้านมีม้านั่งขนานกับขอบระเบียง
รั้วบ้านทำด้วยปีกไม้ดูกลมกลืนกับตัวบ้าน
ดอยหัวหมด
อยู่ในเขตบ้านอุ้มผางลักษณะเป็นเทือกเขายาวหลายลูกติดต่อกัน
บนเขาจะไม่มีต้นไม้ใหญ่ขึ้น จะมีแต่ต้นหญ้าเตี้ย ๆ
ขึ้นปกคลุมอยู่ทั่วไปรวมทั้งโขดหินเป็นระยะ ๆ
มองจากด้านล่างขึ้นไปจะเห็นเหมือนพรมสีเขียวแซมด้วยโขดหิน
ต้นไม้และดอกไม้หากขึ้นไปบนยอดเขาจะมองเห็นบ้านอุ้มผางและทิวเขาสลับซับซ้อนโดยรอบ
ทิวทัศน์สวยงามมาก เหมาะที่จะดูพระอาทิตย์ขึ้นและทะเลหมอกในยามเช้า
และดูพระอาทิตย์ตกในยามเย็น
ถ้ำตะโค๊ะบิ๊ อยู่ในเขตบ้านแม่กลองใหม่
ลักษณะถ้ำมีทางเดินลงไปเป็นชั้น ๆ ข้างในจะมีทางแยกหลายทาง
เป็นถ้ำขนาดใหญ่เพดานถ้ำสูง ทางเดินกว้างขวางไม่มีกลิ่นอับ อากาศโปร่ง
มีหินงอกหินย้อย สวยงาม ความลึกของถ้ำประมาณ 3
กิโลเมตร
น้ำตกทีลอเร เป็นน้ำตกที่อยู่บนโตรกผา
ลักษณะเป็นเพิงผาคล้ายถ้ำริมน้ำแม่กลอง
โดยมีลำน้ำสายใหญ่ไหลผ่านหน้าผาสูงชันตกลงสู่ลำน้ำแม่กลอง สูงประมาณ
80 เมตร ท่ามกลางธรรมชาติที่สวยงาม
การเดินทางต้องล่องเรือยางจากหมู่บ้านกะเหรี่ยงปะละทะ
ใช้เวลาเดินทางไปกลับ ประมาณ 3 คืน 4 วัน จึงเหมาะสำหรับ
นักท่องเที่ยวที่ชอบเดินทางลักษณะการผจญภัยและศึกษาธรรมชาติ
น้ำตกเซปละ ตั้งอยู่ในเขตหมู่บ้านเซปละ
ห่างจากบ้านกะเหรี่ยงปะละทะ ประมาณ 3 กิโลเมตร
เป็นน้ำตกเขาหินปูนที่กว้างประมาณ 10 เมตร สูง 50 เมตร
กระแสน้ำที่ตกจากหน้าผาจะกระทบโขดหินแตกกระจายมองดูคล้ายก้อนเมฆสีขาวปกคลุมทั่วบริเวณ
สวยงามมาก
น้ำตกทีลอจ่อ จะพบน้ำตกชั้นแรกสูงประมาณ 80 เมตร
ชั้น 2 ไหลจากหน้าผาสูงชัน ตกลงสู่แม่น้ำกลอง
สายน้ำแตกกระจายเป็นฝอยดูเหมือนสายฝน
ทำให้บริเวณโดยรอบได้รับความชุ่มชื้น
มีพืชพวกมอสและตะไคร่น้ำขึ้นปกคลุมเขียวชอุ่มตลอดทั้งปีสวยงามมาก
น้ำตกทีลอซู ภาษากะเหรี่ยงแปลว่า น้ำตกดำ
ตั้งอยู่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผาง
ลักษณะเป็นน้ำตกเขาหินปูนขนาดใหญ่สูงจากระดับน้ำทะเล 900 เมตร
เกิดจากลำห้วยกล้อทอ ลำน้ำทั้งสายไหลผ่านหน้าผาสูงชัน
ตกลงสู่เบื้องล่างมีน้ำไหลตลอดทั้งปีความกว้างของน้ำตกประมาณ 500 เมตร
ไหลหลั่นเป็นชั้น ๆ สูงประมาณ 300 เมตร
แวดล้อมไปด้วยป่าดงดิบที่อุดมสมบูรณ์
เป็นน้ำตกที่มีความสวยงามติดอันดับ 1 ใน 6 ของโลก
และสวยงามที่สุดในเมืองไทย
การเดินทางด้วยรถยนต์สามารถเข้าถึงที่ทำการเขตรักษาพันธุ์สัตว์อุ้มผางได้ตั้งแต่กลางเดือนพฤศจิกายนถึงพฤษภาคม
ของทุกปี ในช่วงฤดูฝนการเดินทางต้องล่องแพ (เรือยาง)
ตามลำน้ำแม่กลองและเดินเท้า
บึงลากะโตหรือบึงน้ำเขียว
เป็นบึงธรรมชาติที่อยู่บนยอดเขาสูงกลางป่าทึบ
เป็นแหล่งอาหารและน้ำของสัตว์ป่าต่างๆเป็นที่อยู่ของเป็ดก่าที่หายาก
สำรวจพบประมาณ 7-8 ตัว
ล่องแก่งเรือยางลำน้ำแม่กลองตอนบน
เริ่มต้นล่องแก่งเรือยางตามลำห้วยอุ้มผางเข้าสู่ต้นน้ำแม่กลองผ่านธรรมชาติสองฝั่งที่สวยงาม
จุดเด่นคือ น้ำตกทีลอจ่อ เรือยางจะผ่านแก่งตะโค๊ะปิ๊
สายน้ำไหลเชี่ยวเป็นที่ชื่นชอบนักท่องเที่ยว ผ่านผาเลือด ผาผึ้ง
ผาบ่อง ถึงท่าทราย ใช้เวลา 3-4 ชม. และเดินเท้าเข้าน้ำตกทีลอซู อีก 5
ชม. ช่วงเดือนพฤศจิกายน ถึง เดือนพฤษภาคม
สามารถเดินทางด้วยรถยนต์เข้าถึงเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผางได้
ใช้เวลาเดินทาง 2 ชม.
ล่องแก่งเรือยางลำน้ำแม่กลองตอนล่าง
เริ่มต้นที่หมู่บ้านปะละทะไปยังน้ำตกทีลอเร-บึงลากะโต
สัมผัสวิถีชีวิตชาวเขาเผ่ากะเหรี่ยง
เข้าพักกับชาวบ้านหรือตั้งแคมป์ในหมู่บ้าน
ชื่นชมธรรมชาติที่สมบูรณ์ของผืนป่าตะวันตก
และตื่นเต้นเร้าใจกับแก่งระดับ 3-5 ซึ่งมีถึง 77 แก่งของลำน้ำอุ้มผาง
ช่วงเดือนกรกฎาคม ถึงเดือนกันยายน
เป็นเวลาที่เหมาะสมในการล่องแก่ง
