ศ. เกียรติคุณ นพ. นที รักษ์พลเมือง เป็นปูชนียบุคคลผู้หนึ่งของวงการแพทย์ไทย เป็นคนพูดน้อยแต่เมื่อพูดแล้วจะทำให้ผู้คนสบายใจ เกิดความมุ่งมั่นในการทำความดีหรือในการฟันฝ่าอุปสรรค
ขณะนี้ท่านมีอายุ 81 ปี และยังปฏิบัติงานอยู่ที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล
คำประกาศเกียรติคุณของมหาวิทยาลัยมหิดล เนื่องในโอกาสมอบปริญญาแพทยศาสตร์ดุษฏีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ ในวันที่ 5 ก.ค.2550 มีดังนี้
"ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง สำเร็จการศึกษาแพทยศาสตรบัณฑิต มหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ พ.ศ.2492 จากนั้นเข้าปฏิบัติงานเป็นแพทย์ประจำบ้านภาควิชาศัลยศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ พ.ศ.2492 เป็นหัวหน้าแพทย์ประจำบ้าน พ.ศ.2493 ได้ศึกษาและฝึกอบรมเพิ่มเติมได้รับ Cert. in Orthopaedics จาก Institute of Orthopaedic London พ.ศ.2502 ได้รับวุฒิบัตรชำนาญเฉพาะทางศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์ จากกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ.2510 และอนุมัติบัตรชำนาญเฉพาะทางศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์ จากแพทยสภา พ.ศ.2515
ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง เข้ารับราชการเป็นอาจารย์ประจำภาควิชาศัลยศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล พ.ศ.2494 ต่อมาในปี พ.ศ.2507 ได้โอนไปสังกัดภาควิชาศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์และกายภาพบำบัด ซึ่งเป็นภาควิชาที่ตั้งขึ้นใหม่ในคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง มีความรู้ความสามารถในการผ่าตัดรักษาในด้าน Spine Surgery โดยเฉพาะ TB Spine และ Hand Surgery เป็นผู้บุกเบิกและปรับปรุงวิธีการสอนนักศึกษาแพทย์ โดยใช้เทปโทรทัศน์เป็นอุปกรณ์การสอนเพื่อสาธิตวิธีการรักษา นอกจากนี้ได้จัดตั้งพิพิธภัณฑ์ออร์โธปิดิกส์ทั้งในรูปแบบการแสดง เครื่องมือ อุปกรณ์การผ่าตัด ตลอดจนแสดงแผนภาพในรูปนิทรรศการเพื่อช่วยในการสอนนักศึกษาแพทย์ให้เข้าใจง่ายขึ้น ได้สร้างผลงานทางวิชาการอย่างสม่ำเสมอ มีผลงานวิจัยที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารทางการแพทย์ประมาณ 30 เรื่อง ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ เมื่อปี พ.ศ.2517
นอกเหนือจากการปฏิบัติราชการในฐานะอาจารย์แพทย์แล้ว ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง เป็นผู้ที่มีความเป็นผู้นำสูง ได้รับการยอมรับทั้งจากผู้ใต้บังคับบัญชา ผู้ร่วมงานและผู้บังคับบัญชา จึงได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าภาควิชาศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์และกายภาพบำบัด คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลระหว่างปี พ.ศ.2513 - 2528 ได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งรองคณบดี คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล พ.ศ.2526 และเป็นคณบดี คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล ระหว่างปี พ.ศ.2528 - 2532 ได้บริหารกิจการของคณะฯ ด้วยความวิริยะอุตสาหะ มีจริยธรรมและคุณธรรม มีวิสัยทัศน์อันกว้างไกล ทั้งในด้านการให้บริการทางการแพทย์ การพัฒนาบุคลากร การศึกษาและส่งเสริมการวิจัย ต่อมาในปี พ.ศ.2534 ได้รับการสรรหาให้เป็นนายกสภามหาวิทยาลัยมหิดล ระหว่างปี พ.ศ.2535 - 2549 รวมระยะเวลา 14 ปีที่ได้ใช้ความรู้ความสามารถทั้งด้านวิชาการ ด้นบริหาร ด้านบุคลิกภาพ และด้านคุณธรรม ได้อุทิศเวลาให้แก่กิจการของมหาวิทยาลัยมหิดล เพื่อให้ผลผลิตของมหาวิทยาลัยมหิดลเป็นกำลังสำคัญในการสนับสนุนความเจริญของประเทศและสอดคล้องกับแผนพัฒนาอุดมศึกษาแห่งชาติ
นอกจากการอุทิศชีวิตให้แก่ความเจริญก้าวหน้าทางด้านวิชาการ และการบริหารองค์กรแล้ว ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง ยังทำคุณประโยชน์ให้สังคมอย่างสม่ำเสมอ เป็นที่ยอมรับนับถืออย่างกว้างขวางจากบุคคลทั้งในและนอกวงการแพทย์ อาทิ ที่ปรึกษาภาควิชาศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์และกายภาพบำบัด ที่ปรึกษาธนาคารเลือด โรงพยาบาลศิริราช ที่ปรึกษาคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล ผู้ทรงคุณวุฒิพิจารณาวิเคราะห์และประเมินผลงานทางวิชาการ มหาวิทยาลัยขอนแก่น อ.ก.ม.วิสามัญ ประเมินผลงานทางวิชาการ (ศาสตราจารย์) สาขาศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์ฯ ประธานกรรมการดำเนินการสอบคัดเลือกนักศึกษาเข้าศึกษาต่อระดับปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต สาขากายภาพบำบัด กรรมการราชวิทยาลัยศัลยแพทย์แห่งประเทศไทย ประธานอนุกรรมการสอบผู้ชำนาญเฉพาะทางศัลยศาสตร์ออร์โธปิดิกส์ของแพทยสภา นายกสมาคมออร์โธปิดิกส์แห่งประเทศไทย นายกสมาคมอุบัติเหตุแห่งประเทศไทย นายกสมาคมกีฬาเวชศาสตร์แห่งประเทศไทย กรรมการโครงการการศึกษาต่อเนื่องสำหรับบุคลากรสาธารณสุข กรรมการอำนวยการและกรรมการบริหารสภาสังคมสงเคราะห์แห่งประเทศไทย กรรมการบริหาร อุปนายก นายกสมาคมผู้ปกครองและครูสวนกุหลาบ นายกสมาคมผู้ปกครองและครูเตรียมอุดมศึกษา นายกสมาคมผู้ปกครองและครูสตรีวิทยา เป็นต้น
จากผลงานอันประจักษ์ข้างต้น ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง จึงได้รับพระราชทานรางวัลผลงานดีเด่น สาขาความเป็นครู มหาวิทยาลัยมหิดล ประจำปีการศึกษา 2523 แหนบรูปกระเป๋ากระสุนคันชีพ จากกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ พ.ศ. 2529 และจากกรมทหารราบที่ 21 รักษาพระองค์ พ.ศ.2530 รางวัลปาฐกถาสุดแสงวิเชียร คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ประจำปี พ.ศ.2536 รางวัลมหิดลทยากร มหาวิทยาลัยมหิดล ประจำปี พ.ศ.2536 และได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทุตยจุลจอมเกล้าวิเศษ พ.ศ.2520
ด้วยเกียรติประวัติอันทรงคุณค่า ผลงานที่ดีเด่น และคุณูปการดังกล่าว สภามหาวิทยาลัยมหิดลในคราวประชุมครั้งที่ 398 เมื่อวันที่ 16 มีนาคม 2550 จึงมีมติให้ ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ นที รักษ์พลเมือง ได้รับพระราชทานปริญญาแพทยศาสตรดุษฏีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ เพื่อเป็นกียรติสืบไป"
วิจารณ์ พานิช
4 ก.ค.50
