บันทึกนี้เขียนขึ้นจากการทวนความจำไปยังชีวิตสมัยเด็ก ไม่ได้ค้นคว้าทางวิชาการแต่อย่างใด
จากหมายถึงพืชป่าชายเลน หรือที่ลุ่ม เป็นพืชจำพวก ปาล์ม เป็นพืช ๒ น้ำ คือขึ้นอยู่บริเวณน้ำจืดก็ได้ น้ำกร่อยก็ได้ ขึ้นเป็นกอ แตกหน่อขยายพันธุ์จากกอเดิม ที่ป่าจากใกล้บ้านผม ริมคลองท่ายาง สมัยผมเป็นเด็ก มีลิงแสมด้วย แต่เวลานี้ไม่มีแล้ว โดยที่ป่าจากยังอยู่ ที่จริงป่าจากอยู่ฝั่งตรงกันข้ามกับฝั่งคลองตลาดท่ายาง เป็นตำบลบางหมาก
ประโยชน์ที่ได้มากที่สุดจากต้นจากคือใบ เอามาทำตับจากมุงหลังคา ใช้ห่อขนมจาก ใช้สานกระจาดใส่ของ และใช้มวนบุหรี่สูบ ที่เรียกยาสูบใบจาก ใบที่ใช้มวนยาสูบเป็นใบอ่อน คือเขาตัดส่วนใบยอดที่ยังเกาะกันเป็นท่อนกลมๆ เอามาลอกเอาใบอ่อนทีละใบ ลอกเอาส่วนเยื่อชั้นล่างของใบทิ้ง ตากแห้ง เอาเฉพาะส่วนเยื่อชั้นบนมาตัดเป็นท่อนยาวประมาณ ๘ ซ.ม. เอามามัดรวมกันมัดละ ๑๐๐ แผ่น เอาไปขาย ที่บ้านผมเคยมีขาย ตอนลอกเยื่อชั้นล่างทิ้งผมไม่แน่ใจว่าลอกก่อนตากหรือหลังตากแน่ คลับคล้ายคลับคลาว่าลอกก่อนตาก สมัยเด็กๆ ผมเคยช่วยผู้ใหญ่ที่เป็นเพื่อนบ้านลอก
ก้านใบแก่เมื่อเอาส่วนที่เป็นแผ่นออกจะมีลักษณะคล้ายก้านมะพร้าว ใช้ทำไม้กวาดได้ดีกว่าไม้กวาดก้านมะพร้าว เพราะทนและเหนียวกว่ามาก แต่ไม่มีใครทำกัน เพราะใช้ทำตับจากมุงหลังคามีค่ากว่า
ทางจาก คือส่วนที่ใบเกาะติดอยู่ เอามาลอกผิวส่วนนอกสำหรับใช้สานภาชนะคล้ายหวาย
ดอกจาก เขาเรียกงวงจาก ลักษณะคล้ายงวงมะพร้าว และรองน้ำหวานได้เหมือนมะพร้าวหรือตาลโตนด แต่ที่บ้านผมไม่เห็นมีใครทำกัน ผมไปเห็นเขาทำที่สมุทรสงครามเมื่อ ๕ ปีที่แล้ว น้ำตาลหอมมากและแพง
ลูกจากอยู่ติดกันเป็นทะลาย ส่วนก้านของทะลายยาวประมาณ ๑ ฟุต ผมเคยเห็นเขาเอามาทุบ ทำเป็นแส้ปัดไล่แมลง ส่วนที่เด็กๆ (และผู้ใหญ่) ชอบมากที่สุดคือลูกจาก โดยเฉพาะตอนที่กำลังพอดี พอผ่าออกมาเนื้อไม่แข็งไม่อ่อนเกิน อร่อยหวานหอมสดชื่น แต่นั่นมันเกือบ ๖๐ ปีมาแล้ว หลังจากพ้นวัยเด็กผมยังไม่เคยกินลูกจากสดอีกเลย
ที่จริงชีวิตของผมไม่ใช่ชีวิตของเด็กที่อยู่ในป่าจากจริงๆ เพียงแต่ได้สัมผัสบ้างเท่านั้น ผู้ใหญ่เขาบอกว่าที่ร้ายที่สุดของป่าจากคือยุง ยุงป่าจากตัวโต กัดเจ็บ เขาเรียกยุงแม่ไก่ เขาบอกว่าบินมาเสียงยังกับเรือบิน เป็นกองทัพเรือบินที่บินกันมาไม่จนสิ้น คนที่ไป "ตัดจาก" คือตัดใบจากเอามาเย็บตับจากจึงต้องเตรียมตัวปกปิดตัวให้ดี
ผลผลิตทางอ้อมของป่าจากคือปู ทั้งปูแสม และ"ปูดำ" ซึ่งเป็นชื่อที่บ้านผมเรียกปูทะเล สมัยผมเด็กๆ ที่บ้านผมจึงมีปูดำกินไม่ขาด และราคาไม่แพง ที่แพงคือเนื้อไก่ เนื้อหมู
วิจารณ์ พานิช
๑๕ เม.ย. ๕๐
