ผลสำรวจฉบับล่าสุดจากมูลนิธิสวัสดิภาพเด็กไต้หวันเผยตัวเลขที่น่าตกใจว่า คุณพ่อชาวไต้หวันที่มีบุตรอายุต่ำกว่า 18 ปี กว่า 43% แสดงสัญญาณของภาวะซึมเศร้า ผู้เชี่ยวชาญในพื้นที่มองว่านี่คือปัญหาสาธารณสุขที่รุนแรงและ “น่าตกใจ” อย่างยิ่ง ที่น่าเป็นห่วงคือปัญหาดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในไต้หวัน แต่ยังสะท้อนถึงแรงกดดันทางเศรษฐกิจที่ครอบครัวรุ่นใหม่ทั่วเอเชียกำลังเผชิญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศไทย ซึ่งคุณพ่อต้องแบกรับความเครียดทางเศรษฐกิจและแรงกดดันจากบทบาทหัวหน้าครอบครัวไม่ต่างกัน
การสำรวจนี้ดำเนินการขึ้นในช่วงเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม 2568 โดยใช้แบบประเมิน DASS-21 กับคุณพ่อจำนวน 547 คนที่มีบุตรยังไม่บรรลุนิติภาวะ ผลปรากฏว่า 43.3% แสดงอาการซึมเศร้าระดับปานกลางถึงรุนแรงมาก และ 14.4% อยู่ในกลุ่มที่มีอาการซึมเศร้ารุนแรงถึงรุนแรงมากเป็นพิเศษ ซึ่งถือเป็นสัญญาณเตือนภัยด้านสาธารณสุขที่สำคัญอย่างยิ่ง Focus Taiwan ปัญหาหลักที่พบบ่อยที่สุดคือความเครียดทางการเงิน โดยเกือบ 80% ของผู้ตอบแบบสอบถามระบุว่าประสบปัญหาในการจัดการค่าใช้จ่ายของครอบครัวภายหลังมีบุตร นอกจากนี้ คุณพ่อเกือบสองในสามยังเป็นเสาหลักที่ต้องรับผิดชอบหารายได้ให้บ้าน ส่งผลให้ต้องเผชิญกับความเครียดทั้งในด้านการเงินและสภาพจิตใจอย่างหนักหน่วง
ประเด็นนี้กำลังถูกจับตามองไปทั่วภูมิภาคเอเชีย งานวิจัยระดับนานาชาติชี้ชัดว่าปัญหาสุขภาพจิตใจของกลุ่มผู้เป็นพ่อมักถูกละเลย แม้ว่าผลการศึกษาทั่วโลกจะพบว่าผู้ชายในวัยพ่อ รวมถึงพ่อมือใหม่ มีแนวโน้มที่จะเผชิญกับภาวะซึมเศร้าสูงไม่แพ้ฝ่ายแม่ Wikipedia – ภาวะซึมเศร้าในคุณพ่อ อย่างไรก็ตาม ด้วยค่านิยมทางสังคมและอคติทางเพศในหลายประเทศ ทำให้การคัดกรองและวินิจฉัยภาวะดังกล่าวในกลุ่มคุณพ่อเกิดขึ้นน้อยมากเมื่อเทียบกับคุณแม่ สัญญาณที่ควรเฝ้าระวัง ได้แก่ อาการเศร้าหมอง วิตกกังวล หงุดหงิด นอนไม่หลับ หรือมีปัญหาในการสร้างสายสัมพันธ์กับบุตร ซึ่งอาการเหล่านี้อาจเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ช่วงตั้งครรภ์ไปจนถึงช่วงที่บุตรเริ่มเติบโต และส่งผลกระทบต่อความสัมพันธ์ภายในครอบครัว รวมถึงพัฒนาการของบุตรได้
ในประเทศไทย การศึกษาค้นคว้าประเด็นนี้เริ่มได้รับความสนใจมากขึ้น ปัจจุบัน ผลงานวิจัยจากวารสารวิทยาศาสตร์ในปี 2567 พบว่า ว่าที่คุณพ่อชาวไทย 18.4% มีอาการซึมเศร้าตั้งแต่ช่วงที่คู่สมรสกำลังตั้งครรภ์ ในขณะที่บางแหล่งข้อมูลพบตัวเลขสูงถึง 26% ซึ่งขึ้นอยู่กับกลุ่มเป้าหมายและวิธีการเก็บข้อมูล Nature – อาการซึมเศร้าในว่าที่คุณพ่อไทย; Springer – การสนับสนุนสุขภาพใจว่าที่คุณพ่อ อย่างไรก็ตาม งานวิจัยและนโยบายภาครัฐในประเทศไทยยังคงให้ความสำคัญกับการดูแลภาวะซึมเศร้าในคุณแม่เป็นหลัก ซึ่งเป็นแนวโน้มที่พบได้ทั่วไปในภูมิภาคเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่งผลให้การดูแลสุขภาพจิตใจของคุณพ่อยังคงถูกมองข้ามไป ภายใต้ความคาดหวังแบบเดิม ทั้งที่ปัญหาเหล่านี้อาจส่งผลเสียร้ายแรงต่อตัวคุณพ่อเองและคนในครอบครัว
หากมองลึกลงไป จะพบว่าหลายประเทศทั่วโลกต่างประสบปัญหาที่ความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจกลายเป็นต้นตอสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพจิตและความสัมพันธ์ภายในครอบครัว แนวคิด “โมเดลความเครียดในครอบครัว” (Family Stress Model) ซึ่งเป็นที่ยอมรับในแวดวงวิชาการ ชี้ให้เห็นว่าปัญหาทางการเงินทำให้ผู้เป็นพ่อแม่เกิดความเครียดสะสมในใจ ซึ่งมักนำไปสู่ความขัดแย้งและการเลี้ยงดูบุตรที่ไม่เอื้อต่อพัฒนาการที่ดีของเด็ก PMC – โมเดลความเครียดในครอบครัว; PMC – ผลกระทบของภาวะเศรษฐกิจต่อครอบครัว; BMC Public Health – วิกฤตเศรษฐกิจกับความเครียดในครอบครัว สำหรับสังคมเอเชีย โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ผู้ชายยังคงถูกคาดหวังให้เป็นเสาหลักในการหารายได้เลี้ยงดูครอบครัว เช่น ไต้หวันและประเทศไทย ภาระด้านการเงินที่หนักหน่วงอาจตกอยู่กับคุณพ่ออย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และยังไม่เปิดโอกาสให้ผู้ชายสามารถแสดงความอ่อนแอหรือเข้ารับการช่วยเหลือได้อย่างง่ายดายนัก
ตัวเลขจากไต้หวันสะท้อนภาพชัดเจนว่า คุณพ่อ 59.6% ระบุว่าสถานะทางการเงินของตนเอง “ตึงตัว” ในขณะที่ 16.6% ชี้ว่ารายได้แทบไม่เพียงพอต่อค่าใช้จ่ายทั้งหมด ซึ่งสถานการณ์เหล่านี้คล้ายคลึงกับที่เกิดขึ้นในประเทศไทย ที่ต้องเผชิญกับภาวะเงินเฟ้อ ค่าแรงไม่ขยับ และหนี้ครัวเรือนสูงมาโดยตลอดในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา World Bank – ภาวะเศรษฐกิจไทย ค่าครองชีพที่เพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นค่าเช่าบ้าน ค่าเล่าเรียน หรือค่ารักษาพยาบาล ล้วนส่งผลกระทบอย่างหนักต่อครอบครัวที่มีรายได้ทางเดียวหรือมีรายได้น้อย ยิ่งไปกว่านั้น สังคมไทยยังคงปลูกฝังภาพลักษณ์ของคุณพ่อที่ต้องเข้มแข็ง ไม่แสดงความอ่อนไหว ซึ่งเชื่อมโยงกับค่านิยมเรื่อง “รักษาหน้า” ในวัฒนธรรมไทย
ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต ทั้งในไทย ไต้หวัน และระดับภูมิภาค ต่างเห็นพ้องต้องกันว่าภาวะซึมเศร้าในคุณพ่อเป็นเรื่องจริง และส่งผลกระทบเป็นวงกว้างกว่าแค่ตัวบุคคล “เมื่อคุณพ่อต้องเผชิญกับโรคซึมเศร้าอย่างต่อเนื่อง ความเสี่ยงที่ครอบครัวจะมีสัมพันธภาพไม่ดีและบุตรจะขาดความอบอุ่นก็ยิ่งเพิ่มสูงขึ้น” นักจิตวิทยาคลินิกประจำโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยชั้นนำในไทยกล่าวเตือน “แม้พฤติกรรมของบุตรมักถูกเชื่อมโยงกับความทุกข์ของแม่ แต่เด็กก็สามารถสะท้อนความเครียดจากพ่อได้เช่นกัน” ด้วยวงจรปัญหาเช่นนี้ ทำให้องค์กรเอกชนบางแห่งในประเทศไทยเริ่มริเริ่มจัดกิจกรรมหรือโครงการที่เน้นช่วยเหลือสุขภาพจิตใจของคุณพ่อโดยเฉพาะ ถึงแม้ว่ายังมีจำนวนไม่มากและไม่ค่อยได้รับการกล่าวถึงในวงกว้างก็ตาม
การเปลี่ยนแปลงทางสังคมก็นับเป็นอีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ประเทศไทยกำลังเผชิญเช่นเดียวกับไต้หวัน ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา รูปแบบของครอบครัวได้เปลี่ยนไปจากครอบครัวขยายเป็นครอบครัวเดี่ยว อีกทั้งจำนวนพ่อแม่ที่ทำงานนอกบ้านพร้อมกันก็มีมากขึ้น แต่ระบบสวัสดิการและนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการดูแลครอบครัวยังคงก้าวไม่ทัน กระบวนการค้นหาและช่วยเหลือปัญหาสุขภาพจิตใจของกลุ่มคุณพ่อโดยตรงจึงยังคงมีน้อยมาก มีเพียงโรงพยาบาลขนาดใหญ่บางแห่งเท่านั้นที่เพิ่งเริ่มมีการคัดกรองคุณพ่อไปพร้อมกับคุณแม่ในช่วงแรกของการฝากครรภ์เมื่อไม่นานมานี้ WHO Thailand – การสร้างความตระหนักภัยซึมเศร้า
แม้ตัวเลขในประเทศไทยอาจดูต่ำกว่าไต้หวัน (18–26% เทียบกับ 43%) แต่ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่ายังไม่ควรนิ่งนอนใจ เพราะอาจเป็นผลมาจากการปกปิดข้อมูลอันเนื่องมาจากวัฒนธรรม หรือความแตกต่างของตัวแบบการสำรวจ PubMed – อาการซึมเศร้าในว่าที่คุณพ่อไทย ท้ายที่สุด ปัจจัยสำคัญที่กดดันคุณพ่อในไทยล้วนคล้ายคลึงกับประเทศอื่น ๆ นั่นคือภาวะเศรษฐกิจที่ผันผวน รายได้ไม่แน่นอน และกลุ่มครัวเรือนที่มีรายได้ทางเดียว หรือผู้ที่อยู่ในกลุ่มแรงงานชั้นล่าง มีความเสี่ยงที่จะเผชิญปัญหาเหล่านี้มากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากขาดเครือข่ายทางสังคมที่คอยให้ความช่วยเหลือ
หากมองย้อนไปในอดีต สังคมไทยเคยมีระบบเครือข่ายครอบครัวที่คอยช่วยเหลือดูแลผู้ชายในบทบาทพ่อ แต่ปัจจุบันครอบครัวในเขตเมืองส่วนใหญ่เป็นครอบครัวเดี่ยว ซึ่งขาดกลไกที่เฉพาะเจาะจงในการสนับสนุนคุณพ่อ นอกจากนี้ ผู้ชายส่วนใหญ่ยังคงถูกปลูกฝังให้ต้องเข้มแข็งและไม่แสดงความรู้สึก “เราจำเป็นต้องปรับทัศนคติใหม่ว่าคุณพ่อไม่จำเป็นต้องเข้มแข็งตลอดเวลา หรือเก็บปัญหาไว้เงียบ ๆ” นักรณรงค์ด้านสุขภาพจิตชื่อดังในไทยกล่าวเน้นย้ำ “ความเงียบอาจเป็นอันตรายต่อตัวคุณพ่อเอง รวมถึงบุตรและคนในครอบครัวด้วย”
สำหรับทิศทางในอนาคต พบว่ามีบางประเทศในเอเชียตะวันออกเริ่มริเริ่มนโยบายที่มุ่งทำให้การดูแลสุขภาพจิตใจของคุณพ่อตั้งแต่ช่วงตั้งครรภ์เป็นเรื่องปกติ เช่น การให้สิทธิลาหยุดงานเพื่อดูแลสภาพจิตใจสำหรับคุณพ่อ การจัดตั้งกลุ่มพูดคุยในสถานที่ทำงาน หรือการคัดกรองโรคซึมเศร้าจากกุมารแพทย์หรือแพทย์ปฐมภูมิ แทนที่จะจำกัดอยู่แค่สูติแพทย์เท่านั้น นักกิจกรรมในไต้หวันเองก็กำลังผลักดันมาตรการภาครัฐ เพื่อให้แน่ใจว่านโยบายจะครอบคลุมทั้งพ่อและแม่ ไม่ใช่เพียงแค่ฝ่ายหญิงฝ่ายเดียว HHS.gov – สุขภาพใจพ่อแม่และสวัสดิภาพเด็ก
สำหรับประเทศไทย ข้อมูลทั้งหมดนี้ถือเป็นสัญญาณเตือนให้ทุกฝ่ายหันมารับมืออย่างจริงจัง การคัดกรองสุขภาพจิตใจของคุณพ่อควบคู่ไปกับคุณแม่ตั้งแต่เนิ่น ๆ การสนับสนุนสวัสดิการด้านสุขภาพจิตใจในที่ทำงาน หรือโครงการรณรงค์ที่มุ่งเน้นช่วยเหลือคุณพ่อที่ต้องเผชิญภาระทางเศรษฐกิจอย่างหนัก ถือเป็นทางเลือกใหม่ที่ควรได้รับการพัฒนาไปพร้อมกัน นอกจากนี้ การสร้างชุมชนกลุ่มเพื่อนช่วยเพื่อนผ่านกองทุนสุขภาพตำบลหรือบนแพลตฟอร์มออนไลน์ก็เป็นอีกแนวทางหนึ่งที่สามารถช่วยลดความรู้สึกโดดเดี่ยวและลดการตีตราทางสังคมได้ เพื่อปลดล็อกให้ปัญหานี้กลายเป็นเรื่องที่สามารถพูดคุยได้ในสังคมไทย ผลลัพธ์สุดท้ายจะไม่ใช่เพียงแค่การช่วยเหลือคุณพ่อเท่านั้น แต่ยังเป็นการสร้างความเข้มแข็งให้กับครอบครัวและเด็กไทยทุกคน
สำหรับผู้อ่านชาวไทย ไม่ว่าจะเป็นคุณพ่อหรือคุณแม่ ข้อคิดสำคัญคือ ความเครียดจากภาวะเศรษฐกิจและภาระหน้าที่ของการเป็นพ่อแม่นั้นเป็นเรื่องจริง และการขอความช่วยเหลือไม่ใช่เรื่องน่าอายหรือเป็นการแสดงออกถึงความอ่อนแอ ผู้ใดที่มีอาการเศร้าหมอง วิตกกังวล เบื่อหน่าย หรือรู้สึกเหนื่อยล้ากับภาระในครอบครัว อย่าลังเลที่จะปรึกษาแพทย์ สายด่วนสุขภาพจิต หรือเข้าร่วมโครงการสนับสนุนในพื้นที่ บุคคลใกล้ชิด เช่น เพื่อนและญาติพี่น้อง ก็สามารถเป็นกำลังใจสำคัญ หรือช่วยชี้แนวทางไปสู่การดูแลที่เหมาะสมได้ หากทุกฝ่ายร่วมมือกัน ไม่ว่าจะเป็นระบบสาธารณสุข ภาครัฐ หรือภาคประชาสังคมในชุมชน ประเทศไทยจะสามารถก้าวไปถึงจุดที่สุขภาพจิตใจของสมาชิกทุกคนในครอบครัวได้รับการเอาใจใส่อย่างแท้จริง
แหล่งข้อมูล: Focus Taiwan, Nature – อาการซึมเศร้าในว่าที่คุณพ่อไทย, Wikipedia – ภาวะซึมเศร้าในคุณพ่อ, WHO Thailand – การสร้างความตระหนักภัยซึมเศร้า, BMC Public Health – วิกฤตเศรษฐกิจกับความเครียดในครอบครัว, World Bank – ภาวะเศรษฐกิจไทย, Springer – การสนับสนุนสุขภาพใจว่าที่คุณพ่อ, PubMed – อาการซึมเศร้าในว่าที่คุณพ่อไทย