ยามฤดูฝนเวียนมาแต่ละปี ประเทศไทยต้องเผชิญหน้ากับปัญหาโรคที่มียุงเป็นพาหะแพร่ระบาดหนักขึ้นทุกที ไม่ว่าจะเป็นไข้เลือดออก ซิกา หรือชิคุนกุนยา บทความพิเศษจาก CNN ฉบับปี 2025 ได้รวบรวมข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ล่าสุดที่อธิบาย “ทำไมบางคนจึงมักถูกยุงกัดบ่อย” รวมถึงวิธีป้องกันง่ายๆ ที่ทุกคนในบ้านนำไปปฏิบัติได้จริง และบางข้ออาจช่วยชีวิตคุณไว้ได้เลยทีเดียว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้านในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

คนไทยส่วนใหญ่ต่างทราบดีว่ายุงไม่เพียงสร้างความรำคาญใจ แต่ยังเป็นพาหะนำโรคร้ายแรงถึงชีวิต แต่มีน้อยคนนักที่จะตระหนักว่าแท้จริงแล้ว ยุงต่างหาก—ไม่ใช่ฉลามหรืองู—คือสัตว์ที่คร่าชีวิตมนุษย์มากที่สุดในประวัติศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญด้านสาธารณสุขของไทยยืนยันว่าทุกครั้งที่เข้าสู่ฤดูฝน โรคต่างๆ เช่น ไข้เลือดออก ซิกา และชิคุนกุนยายังคงแพร่ระบาดต่อเนื่อง สร้างความวิตกทั้งกับคนไทยและนักท่องเที่ยวจำนวนกว่า ๓๕ ล้านคน ที่เดินทางเยือนประเทศไทยในแต่ละปี (Nation Thailand; Vax-Before-Travel) ดังนั้น ข้อมูลล่าสุดจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่อธิบายว่า “ทำไมบางคนจึงมักถูกยุงกัดมากกว่าคนอื่น ๆ” ซึ่งไม่ใช่แค่เรื่องของโชคชะตาแต่อย่างใด

นักประวัติศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญด้านยุงท่านหนึ่ง ซึ่ง CNN อ้างอิงคำกล่าว ชี้ชัดว่ายุงคือ “นักฆ่าอันดับหนึ่งตลอดกาลของมนุษยชาติ” และเป็นต้นเหตุให้มีผู้เสียชีวิตทั่วโลกมากกว่าล้านคนในแต่ละปี จากโรคร้ายนานาชนิด ไม่ว่าจะเป็นมาลาเรีย ไข้เลือดออก ไข้เหลือง ซิกา และอื่นๆ อีกมากมาย ตามข้อมูลจาก CDC ขณะที่ในประเทศไทย เฉพาะโรคไข้เลือดออกและซิกาเพียงสองโรค ก็เป็นสาเหตุให้มีประชาชนจำนวนหลายร้อยคนต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลและมีผู้เสียชีวิต โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงฤดูฝน

ใครโดนยุงกัดมากกว่ากัน? คำตอบไม่ใช่แค่เรื่องโชค

ทีมวิจัยค้นพบว่าสาเหตุสำคัญที่บางคนมักถูกยุงกัดซ้ำๆ เกิดจากการผสมผสานกันระหว่าง “พันธุกรรมและพฤติกรรม” ผลการวิจัยชี้ว่า “เสน่ห์ดึงดูดยุงถึงกว่า ๘๕% ถูกกำหนดโดยพันธุกรรม” อย่างไรก็ตาม สิ่งที่เราปฏิบัติในชีวิตประจำวันก็ส่งผลอย่างมากเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวิถีชีวิตแบบชาวไทย

ต่อไปนี้คือเคล็ดลับที่ยืนยันโดยงานวิจัย ซึ่งดัดแปลงให้เข้าใจง่ายสำหรับผู้อ่านชาวไทย:

๑. งดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เปลี่ยนมาดื่มน้ำมะนาวเย็น ๆ

ยามค่ำคืนริมแม่น้ำ หรือในบรรยากาศตลาดนัด การได้จิบเครื่องดื่มเย็นๆ อย่างเบียร์ อาจเป็นที่ชื่นชอบของใครหลายคน เพื่อคลายความเหนื่อยล้า ทว่างานวิจัยทั้งในและต่างประเทศได้ออกโรงเตือนว่า “การดื่มแอลกอฮอล์จะทำให้คุณตกเป็นเป้าหมายของยุงได้ง่ายขึ้น” เนื่องจากยุงสามารถรับรู้ความร้อนจากร่างกาย (thermal/infrared) ได้อย่างดีเยี่ยม และเมื่อดื่มแอลกอฮอล์ อุณหภูมิร่างกายจะสูงขึ้น ทำให้เป้าหมายชัดเจนขึ้นในสายตายุง (CNN) นักวิชาการด้านสุขภาพของไทยจึงแนะนำให้เปลี่ยนเป็นน้ำเปล่า น้ำมะนาวเย็นๆ หรือน้ำมะพร้าวน้ำหอม เมื่อต้องทำกิจกรรมรวมกลุ่มนั่งเล่นกลางแจ้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ภาคเหนือ เช่น เชียงใหม่ หรือภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งเป็นแหล่งที่มีการแพร่ระบาดสูง (Times of India, deavita.net)

๒. แต่งกายคลายร้อนและใส่เสื้อผ้าสีอ่อน

ยุงมีความไวต่อทั้งความร้อนและก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ที่เราหายใจออกมา ยิ่งหากคุณออกกำลังกาย หรือสวมใส่เสื้อผ้าสีเข้มที่กักเก็บความร้อน ยุงก็จะยิ่งตรวจจับตำแหน่งของคุณได้ง่ายขึ้น หน่วยงานด้านสาธารณสุขทั้งของไทยและต่างประเทศจึงแนะนำให้เลือกสวมใส่เสื้อผ้าแขนยาว ขายาว สีอ่อน และเนื้อผ้าหลวมๆ สบายๆ ไม่ว่าจะยามพลบค่ำ เมื่อต้องไปเยี่ยมชมวัด หรือเดินป่า (The Koh Samui Guide) ในเมืองใหญ่เช่นกรุงเทพมหานคร เสื้อผ้าลักษณะนี้ยังมีประโยชน์เพิ่มเติมคือช่วยป้องกันทั้งแสงแดดและฝุ่นละออง สำหรับผู้ที่ชื่นชอบการออกกำลังกายกลางแจ้ง ควรเลือกช่วงเวลาในตอนกลางวัน และหมั่นจิบน้ำบ่อยๆ เพื่อช่วยควบคุมอุณหภูมิร่างกายให้คงที่

๓. อย่าลืม “เกราะกันยุง” ทากันยุงอย่างถูกวิธี

วิธีป้องกันที่ยังคงได้ผลดีที่สุดคือการใช้สารกันยุง (repellent) อย่างสม่ำเสมอและทั่วถึง สารกันยุงสูตรที่มีส่วนผสมของ DEET ยังคงได้รับการยอมรับว่ามีประสิทธิภาพดีที่สุด หรือหากใครกังวลเรื่องสารเคมี อาจพิจารณาเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมจากสารสกัดธรรมชาติ เช่น น้ำมันตะไคร้หอม น้ำมันโรสแมรี่ หรือแม้แต่สารสกัดจากใบมะกรูด ซึ่งหาซื้อได้ตามร้านขายยาและตลาดชุมชนทั่วไป (Wikipedia; PubMed) นอกจากนี้ เสื้อผ้าที่ผ่านการชุบสารเคมีอย่างเพอร์เมทรินก็เป็นอีกหนึ่งทางเลือกใหม่ที่เริ่มได้รับความนิยมในกลุ่มผู้ที่ใส่ใจสุขภาพ อย่างไรก็ตาม ผลการวิจัยย้ำเตือนว่า การทาสารกันยุงจำเป็นต้องทาให้ทั่วถึงทุกส่วนของร่างกาย ทั้งแขน ขา หลังเท้า ข้อพับ หรือแม้แต่จุดเล็กๆ น้อยๆ ก็ไม่ควรมองข้าม เพราะเหล่านี้ล้วนเป็นเป้าหมายที่ยุงตัวเมียมักออกหาเลือด

๔. กำจัดน้ำขัง: ภูมิปัญญาคนไทยที่วิทยาศาสตร์ยืนยัน

คนไทยทราบกันดีมานานแล้วว่าน้ำขังเป็นแหล่งเพาะพันธุ์สำคัญของยุงลาย แต่ผลการวิจัยล่าสุดยังยืนยันอีกครั้งว่า เพียงน้ำปริมาณเล็กน้อย เช่น น้ำที่ขังอยู่ในฝาขวด ก็เพียงพอให้ยุงสามารถวางไข่ได้เป็นร้อยๆ ฟอง (CNN) วิธีการง่ายๆ คือการคว่ำภาชนะเก่าๆ เทน้ำทิ้งจากแจกัน ทำความสะอาดท่อระบายน้ำ แก้ไขท่อที่อุดตัน และหมั่นเก็บกวาดขยะที่อาจปิดทับจนเกิดน้ำขัง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงฤดูฝน ทั้งบนหลังคาคอนโดมิเนียม ช่องระบายน้ำตามระเบียง หรือแม้แต่บริเวณส่วนกลางของอาคาร ก็ต้องได้รับการดูแลเอาใจใส่เป็นพิเศษเช่นกัน

๕. เลี่ยงน้ำหอม-สบู่กลิ่นแรง อาบน้ำบ่อยเว้นแต่ “เท้า” ต้องสะอาด

ผลการวิจัยล่าสุดชี้ว่า “กลิ่นสังเคราะห์” จากผลิตภัณฑ์ต่างๆ เช่น สบู่ น้ำหอม หรือสเปรย์บางชนิด อาจดึงดูดยุงได้มากกว่ากลิ่นตามธรรมชาติของร่างกาย เนื่องจากยุงมีความสนใจเป็นพิเศษในกลิ่นแบคทีเรียบนผิวหนังมนุษย์ และน้ำหอมที่มีกลิ่นหวาน กลิ่นดอกไม้ หรือกลิ่นมัสก์ มักจะมีลักษณะใกล้เคียงกับกลิ่นที่ยุงชื่นชอบเป็นพิเศษ ข่าวดีก็คือ การงดอาบน้ำ ๑ วัน อาจช่วยลดโอกาสการถูกยุงกัดได้ (แต่ก็อย่าปล่อยให้เท้ามีกลิ่น!) งานวิจัยระบุไว้อย่างชัดเจนว่ายุงมีความหลงใหลในกลิ่นเท้ามนุษย์มากที่สุด (CNN) ดังนั้น แม้คนไทยจะคุ้นชินกับการล้างเท้าก่อนเข้าบ้านอยู่แล้ว แต่ในช่วงฤดูฝนก็ไม่ควรละเลยข้อนี้โดยเด็ดขาด

เรื่องจริงหักล้างความเชื่อ: “ยุงกัดคนผิวขาวหรือผู้หญิงมากกว่า” ไม่จริง

เรื่องเล่าที่ว่า “ผู้หญิง” หรือ “คนผิวขาว” มักจะถูกยุงกัดมากกว่านั้นเป็นเพียงความเข้าใจผิด สิ่งที่สำคัญแท้จริงคือ “กรุ๊ปเลือด” โดยงานวิจัยยืนยันว่าผู้ที่มีกรุ๊ปเลือด O มีโอกาสถูกยุงกัดมากกว่าผู้ที่มีกรุ๊ปเลือด A ถึงสองเท่า ขณะที่คนไทยส่วนใหญ่อยู่ในกลุ่มเลือด O และ B จึงอาจสังเกตได้ว่าตนเองหรือคนในครอบครัวมักถูกยุงกัดบ่อยกว่าคนเชื้อชาติอื่นๆ ซึ่งแท้จริงแล้วสีผิว สีผม หรือเพศ ไม่ได้เป็นตัวแปรหลักแต่อย่างใด

ยุง: ภัยคุกคามครัวเรือนและสุขภาพคนไทย

ปัญหายุงในประเทศไทยยังคงเป็นเรื่องที่ต้องเผชิญหน้าและรับมืออย่างต่อเนื่อง โครงการด้านสาธารณสุขในแต่ละท้องถิ่น ซึ่งนำโดย อสม. หรือหน่วยงานเขต มักเร่งรณรงค์กำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงก่อนเข้าสู่ฤดูฝน อาทิ การฉีดพ่นควันกำจัดยุง การใช้ทรายอะเบท หรือการรวมตัวกันทำความสะอาดโรงเรียน ลำราง และพื้นที่สาธารณะต่างๆ ในชุมชน (Wikipedia) อย่างไรก็ตาม ทั้งงานวิจัยทั่วโลกและข้อมูลการระบาดล่าสุด (Vax-Before-Travel) ยังยืนยันตรงกันว่า “ภาคครัวเรือน” ยังคงเป็นด่านหน้าและเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดในการควบคุมยุงของประเทศ

จากข้อมูลของกระทรวงสาธารณสุขไทย พบว่าในช่วงปี ๒๕๖๖–๒๕๖๘ สถิติผู้ป่วยไข้เลือดออกและซิกาสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังฝนตกหนักและมีการตรวจพบแหล่งน้ำขังในเขตเมืองหรือพื้นที่ชานเมือง การรณรงค์ “บ้านสะอาดไร้น้ำขัง” และการแจ้งข้อมูลการระบาดของโรคแต่เนิ่นๆ ช่วยลดการแพร่กระจายของโรคได้จริง ทว่าในยุคที่ทั้งนักท่องเที่ยวและประชาชนชาวไทยมีการเดินทางข้ามภูมิภาคอยู่เสมอ ทำให้ความเสี่ยงในการระบาดในแต่ละพื้นที่ยังคงอยู่ในระดับสูง (Nation Thailand)

ก้าวใหม่ของไทย: เทคโนโลยี VS ปราบยุง

ปัจจุบันประเทศไทยได้เริ่มนำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาใช้ในการต่อสู้กับยุง ไม่ว่าจะเป็นการนำระบบ AI มาช่วยตรวจจับยุงอัตโนมัติ หรือการใช้ตัวห้ำตามธรรมชาติและแบคทีเรียในการควบคุมประชากรยุง (biocontrol) นอกจากนี้ การส่งเสริมการใช้สมุนไพรไล่ยุง และการให้ความรู้ในรูปแบบที่ทันสมัยยิ่งขึ้น อาทิ ผ่านช่องทางโรงเรียนหรือกลุ่ม LINE ของชุมชน ก็เข้ามาเสริมภูมิปัญญาดั้งเดิมได้อย่างลงตัว (Wikipedia) ปัจจุบันนักวิจัยของไทยยังคงเดินหน้าพัฒนาผลิตภัณฑ์ไล่ยุงรูปแบบใหม่ๆ เช่น ตาข่ายคลุม เต้นท์ หรือผ้าที่เคลือบสารไพรีทรอยด์ซึ่งสามารถปล่อยกลิ่นกันยุงในอากาศได้ และพบว่าผลิตภัณฑ์เหล่านี้ให้ผลลัพธ์ที่ดีขึ้นในการทดลองภาคสนาม อาทิ ที่จังหวัดนครศรีธรรมราช (PubMed)

สรุป: ทางรอดอยู่ที่มือคนไทย

ในที่สุด ยุงยังคงเป็นนักล่าที่ประมาทไม่ได้ที่สุดของคนไทย แต่ทุกครัวเรือน โรงเรียน วัด และผู้บริหารท้องถิ่นสามารถมีบทบาทสำคัญในการลดความเสี่ยงโรคต่าง ๆ ก้าวแรกที่ทำได้ทันที เช่น

  • หมั่นใช้สารกันยุงทุกครั้งในช่วงพลบค่ำ หรือเมื่อต้องอยู่ในบริเวณใกล้แหล่งน้ำ
  • เลือกสวมใส่เสื้อผ้าแขนยาว/ขายาว สีอ่อน เนื้อผ้าบางเบา และระบายอากาศได้ดีเมื่อต้องออกนอกอาคาร
  • ล้างทำความสะอาดเท้าเป็นประจำ และหลีกเลี่ยงการใช้น้ำหอมหรือสบู่ที่มีกลิ่นฉุนในช่วงฤดูฝน
  • ร่วมกันกำจัดแหล่งน้ำขังรอบบ้าน โรงเรียน และวัด อย่างน้อยสัปดาห์ละ ๑ ครั้ง
  • ติดตามข่าวสารการระบาดของโรค และปฏิบัติตามคำแนะนำจากหน่วยงานภาครัฐ หากจำเป็นต้องเดินทางข้ามพื้นที่
  • เผยแพร่ข้อมูลความรู้เกี่ยวกับวิธีป้องกันยุงสมัยใหม่ และให้การสนับสนุนโครงการควบคุมยุงในชุมชน

การผสานรวมองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์เข้ากับภูมิปัญญาไทย รวมถึงการนำแนวคิดใหม่ๆ มาปรับใช้ จะช่วยให้ประเทศไทยสามารถก้าวผ่านฤดูฝนไปได้อย่างปลอดภัย ทั้งสำหรับประชาชนชาวไทยและนักท่องเที่ยว

แหล่งอ้างอิง