ไม่ใช่แค่เพื่อนแก้เหงา! งานวิจัยล่าสุดไขความลับ ‘น้องหมา’ ช่วยลดเครียดได้ลึกถึงระดับฮอร์โมน

ใครๆ ก็รู้ว่าการมีสุนัขอยู่ข้างกายช่วยให้เรารู้สึกผ่อนคลาย แต่ผลการศึกษาชิ้นใหม่จากมหาวิทยาลัยเดนเวอร์ได้เจาะลึกลงไปอีกขั้น และพบว่าเพื่อนสี่ขาอาจช่วยรับมือกับความเครียดได้ซับซ้อนและเป็นประโยชน์กว่าที่เราเคยเข้าใจ สำหรับคนไทยที่ต้องเผชิญกับชีวิตที่ตึงเครียดขึ้นทุกวัน ข้อค้นพบนี้ยิ่งตอกย้ำว่าสุนัขอาจเป็นกุญแจสำคัญสู่สุขภาพกายและใจที่ดีอย่างแท้จริง

ความเครียด: ปัญหาเงาตามตัวของคนยุคใหม่

ปฏิเสธไม่ได้ว่าความเครียดกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตคนในทุกสังคม ผลสำรวจในสหรัฐอเมริกาเมื่อปี 2565 จากกลุ่มตัวอย่าง 3,000 คน พบว่ามากกว่า 1 ใน 3 รู้สึก “เครียดจนรับไม่ไหว” อยู่เป็นประจำ ซึ่งภาวะเครียดเรื้อรังนั้นเชื่อมโยงกับโรคร้ายแรงมากมาย ตั้งแต่โรคหัวใจ มะเร็ง ภูมิคุ้มกันบกพร่อง ไปจนถึงภาวะสมองเสื่อม (firstpost.com) ในสังคมไทยเองก็ไม่ต่างกัน ทั้งวิถีชีวิตในเมืองที่เร่งรีบ การแข่งขันทางเศรษฐกิจ และผลกระทบระยะยาวจากโควิด-19 ล้วนทำให้ปัญหาความเครียดและภาวะหมดไฟถูกหยิบยกมาพูดถึงบ่อยครั้ง ไม่ว่าจะในรายงานของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) หรือความเห็นจากจิตแพทย์ชั้นนำของประเทศ

งานวิจัยเดนเวอร์: เจาะลึกปฏิกิริยาทางชีวภาพ

งานวิจัยชิ้นนี้ต่อยอดจากองค์ความรู้ด้านสัตว์บำบัด โดยมุ่งวัดการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายที่เกิดขึ้นเมื่อเผชิญหน้ากับความเครียดโดยตรง จากเดิมที่นักวิทยาศาสตร์มักวัดเพียงค่า “คอร์ติซอล” ซึ่งเป็นฮอร์โมนความเครียด แต่การศึกษาใหม่นี้วัดตัวบ่งชี้ 2 ชนิดพร้อมกัน คือ คอร์ติซอล (ซึ่งควบคุมโดยแกน HPA) และ อัลฟา-อะไมเลส (เอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับปฏิกิริยาตอบสนองฉับพลันแบบ “สู้หรือหนี” ผ่านแกน SAM)

ในการทดลอง นักวิจัยได้ให้อาสาสมัครเจ้าของสุนัข 40 คน ทำภารกิจที่สร้างความกดดันในห้องปฏิบัติการ เช่น การพูดในที่สาธารณะต่อหน้าคนแปลกหน้า และการแก้โจทย์คณิตศาสตร์ยากๆ ซึ่งจำลองสถานการณ์คล้ายการสอบสัมภาษณ์งานหรือการสอบครั้งสำคัญ โดยผู้เข้าร่วมครึ่งหนึ่งได้พาสุนัขของตนมาด้วย ส่วนอีกครึ่งหนึ่งไม่มีสัตว์เลี้ยงอยู่ข้างกาย ทีมวิจัยได้เก็บตัวอย่างเลือดเพื่อวิเคราะห์ระดับคอร์ติซอลและอัลฟา-อะไมเลส ในช่วงก่อน ระหว่าง และหลังจบภารกิจไปแล้วประมาณ 45 นาที

ผลลัพธ์: สุนัขช่วยปรับสมดุลให้ร่างกาย

สิ่งที่ค้นพบคือ กลุ่มที่มีสุนัขอยู่ด้วยมีระดับฮอร์โมนคอร์ติซอลเพิ่มขึ้นน้อยกว่าอย่างเห็นได้ชัด ซึ่งสอดคล้องกับงานวิจัยก่อนหน้าที่ชี้ให้เห็นข้อดีของการมีสัตว์เลี้ยง แต่ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ กลุ่มนี้กลับมีระดับเอนไซม์อัลฟา-อะไมเลสเพิ่มสูงขึ้นอย่างเหมาะสม ในทางตรงกันข้าม กลุ่มที่ไม่มีสุนัข ระดับอัลฟา-อะไมเลสแทบไม่เปลี่ยนแปลง ซึ่งการตอบสนองที่ “นิ่งเฉย” เช่นนี้อาจเป็นสัญญาณเตือนถึงความผิดปกติของระบบประสาท และมักพบในผู้ที่มีภาวะเครียดสะสมรุนแรงหรือมีอาการคล้ายโรค PTSD (firstpost.com)

นักวิจัยอธิบายว่า สุขภาพที่ดีไม่ได้หมายถึงการไม่เครียดเลย แต่คือการที่ร่างกายสามารถควบคุมการตอบสนองได้อย่างเหมาะสม ไม่ตื่นตระหนกนานเกินไป และกลับสู่ภาวะปกติได้อย่างรวดเร็ว การมีสุนัขอยู่ข้างๆ ช่วยให้ร่างกายมนุษย์ตอบสนองต่อความเครียดได้อย่างสมดุล กล่าวคือ ระดับคอร์ติซอลไม่พุ่งสูงจนเป็นอันตราย แต่ร่างกายยังคงพร้อมรับมือกับสถานการณ์และปรับตัวผ่านกลไกของอัลฟา-อะไมเลสได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เสียงสะท้อนจากผู้เชี่ยวชาญไทย

นักบำบัดด้วยสัตว์และนักจิตวิทยาในไทยหลายคนต่างเคยมีประสบการณ์ที่สอดคล้องกับผลวิจัยนี้ นักบำบัดด้วยสัตว์จากโรงพยาบาลชั้นนำแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ เล่าว่า “เราเห็นบ่อยครั้งว่าคนไข้ ทั้งเด็กที่มีความวิตกกังวลและผู้สูงอายุที่รู้สึกโดดเดี่ยว จะตอบสนองต่อการบำบัดดีขึ้นมากเมื่อมีสุนัขอยู่ด้วย สุนัขเปรียบเสมือนที่พึ่งทางใจที่ปลอดภัย” ซึ่งงานวิจัยชิ้นนี้ได้เข้ามาช่วยอธิบายกลไกทางชีวภาพที่อยู่เบื้องหลังปรากฏการณ์นี้ให้ชัดเจนขึ้น

ขณะเดียวกัน อาจารย์ประจำภาควิชาสาธารณสุขศาสตร์ทางสัตวแพทย์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยชื่อดังแห่งหนึ่งให้ความเห็นว่า “สังคมไทยกำลังเป็นสังคมเมืองมากขึ้น และหลายครอบครัวเลือกที่จะเลี้ยงสุนัขเป็นส่วนหนึ่งของบ้าน งานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นคุณประโยชน์ของการมีสัตว์เลี้ยงที่ไม่ใช่แค่เรื่องของสุขภาพใจ แต่ยังส่งผลดีต่อสุขภาพกายและอาจเป็นแนวทางหนึ่งในการส่งเสริมสาธารณสุขในภาพรวมได้”

สุนัขในสังคมไทย: มากกว่าเพื่อนเล่น

ในสังคมไทย ความผูกพันระหว่างคนกับสุนัขมีรากฐานมายาวนาน ตั้งแต่การดูแลสุนัขในวัดตามความเชื่อทางพุทธศาสนา ไปจนถึงการรวมกลุ่มให้อาหารสุนัขจรจัดในชุมชน ขณะที่คนรุ่นใหม่ก็สร้างวัฒนธรรมร่วมสมัยผ่านคาเฟ่สัตว์เลี้ยง หรือการพาสุนัขไปทำกิจกรรมในสวนสาธารณะสำหรับสุนัขโดยเฉพาะ แต่ในอีกมุมหนึ่ง การเลี้ยงสุนัขก็ยังมาพร้อมกับประเด็นท้าทาย ตั้งแต่การควบคุมจำนวนประชากรสัตว์เลี้ยงในเมือง การฉีดวัคซีน ไปจนถึงการจัดการสวัสดิภาพสุนัขจรจัด ซึ่งเป็นหัวข้อที่ถกเถียงกันอยู่เสมอตั้งแต่ในเว็บบอร์ดอย่าง Pantip.com ไปจนถึงวาระการประชุมของสภาท้องถิ่นทั้งในกรุงเทพฯ และเชียงใหม่

ทางเลือกใหม่: สัตว์บำบัดในระบบสาธารณสุข

ในเชิงนโยบายสุขภาพ งานวิจัยนี้นับเป็นข้อมูลสำคัญที่อาจช่วยเสริมสร้างระบบบริการสุขภาพจิตของไทยซึ่งกำลังเผชิญกับความต้องการที่สูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบัน โปรแกรมการบำบัดด้วยสัตว์ (Animal-Assisted Intervention) เริ่มถูกนำมาใช้เพื่อช่วยบำบัดเด็กออทิสติก ผู้รอดชีวิตจากภัยพิบัติที่มีภาวะเครียดรุนแรง หรือผู้สูงอายุในบ้านพักคนชรา และมีแนวโน้มที่จะขยายผลในวงกว้างขึ้นในอนาคต สำหรับคนทั่วไปแล้ว เพียงแค่การส่งเสริมให้เกิดการเลี้ยงสุนัขอย่างรับผิดชอบ ก็อาจเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยลดภาระความเครียดในชีวิตประจำวันของผู้คนได้

ก้าวต่อไปของงานวิจัยและสังคม

ทีมวิจัยจากเดนเวอร์วางแผนที่จะขยายการศึกษาไปยังกลุ่มเป้าหมายที่ใหญ่ขึ้น เช่น การวัดผลทางชีวภาพในกลุ่มทหารผ่านศึกที่ใช้สุนัขช่วยบำบัดภาวะ PTSD ซึ่งผลการศึกษาในอนาคตไม่เพียงจะนำไปสู่การพัฒนารูปแบบการรักษาใหม่ๆ แต่ยังอาจช่วยสร้างความเข้มแข็งให้สังคมในการรับมือกับความท้าทายและความเครียดในโลกยุคใหม่

สำหรับผู้อ่านชาวไทยที่กำลังมองหาประโยชน์จากเพื่อนสี่ขา สิ่งสำคัญคือการตระหนักถึงความรับผิดชอบในการดูแล แต่ผลลัพธ์ที่ได้กลับคุ้มค่ามหาศาล ไม่ใช่แค่ความผูกพันทางใจ แต่ยังรวมถึงผลดีต่อสุขภาพที่จับต้องได้ เช่น มีข้อมูลว่าเจ้าของสุนัขมีอัตราการรอดชีวิตจากโรคหัวใจสูงขึ้นถึง 24% และมีโอกาสรอดชีวิตหลังภาวะหัวใจวายสูงกว่าคนทั่วไปถึง 4 เท่า นอกจากนี้ การพาสุนัขไปเดินเล่นในสวนเบญจกิติหรือสวนลุมพินี ซึ่งปัจจุบันมีโซนสำหรับสัตว์เลี้ยงโดยเฉพาะ ก็เป็นอีกหนึ่งวิธีในการดูแลทั้งสุขภาพกายและใจไปพร้อมๆ กัน

อนาคตของการใช้สุนัขเพื่อดูแลสุขภาพจิตในสังคมไทยยังมีทิศทางที่สดใส หากมีงานวิจัยที่ช่วยยืนยันประโยชน์ในวงกว้างมากขึ้น เราอาจได้เห็นนโยบายส่งเสริมการบำบัดด้วยสัตว์ในโรงเรียน โรงพยาบาล หรือศูนย์บริการชุมชนอย่างเป็นรูปธรรม ตลอดจนเป็นข้อมูลให้ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตนำไปปรับใช้ได้จริง

ข้อเสนอแนะสำหรับคนไทย

หากคุณกำลังมองหาวิธีคลายเครียด ลองเริ่มต้นด้วยการเป็นอาสาสมัครดูแลสัตว์ที่ศูนย์พักพิง เข้าร่วมกิจกรรมกับกลุ่มสุนัขบำบัด หรืออาจจะลองพาสุนัขของเพื่อนบ้านที่เลี้ยงอย่างดีออกไปเดินเล่นในชุมชน เพื่อสัมผัสประสบการณ์ก่อนตัดสินใจเลี้ยงเอง หากยังไม่พร้อม การใช้เวลาในคาเฟ่สัตว์เลี้ยง หรือแวะไปทักทายสุนัขในโซนสำหรับสัตว์เลี้ยงตามสวนสาธารณะ ก็เป็นอีกวิธีง่ายๆ ที่ช่วยให้คุณได้เชื่อมโยงกับสัตว์และรู้สึกสงบใจได้เช่นกัน

สำหรับผู้ที่สนใจศึกษาเพิ่มเติม สามารถอ่านบทสรุปงานวิจัยได้ที่ firstpost.com หรือบทความวิชาการเกี่ยวกับการบำบัดด้วยสัตว์ในงานสุขภาพจิตที่ NIH.gov รวมถึงอ่านมุมมองเกี่ยวกับบทบาทของสัตว์เลี้ยงในสังคมไทยจากสื่ออย่าง Bangkok Post ส่วนแนวทางการเลี้ยงสัตว์อย่างรับผิดชอบและข้อมูลโครงการสัตว์บำบัด สามารถศึกษาได้จากสมาคมธุรกิจสัตว์เลี้ยงไทยและกรมปศุสัตว์