ผลการศึกษาชิ้นสำคัญจากมหาวิทยาลัยเซนต์แอนดรูส์ในสกอตแลนด์ ได้สั่นสะเทือนความเชื่อเดิมๆ เกี่ยวกับการดื่มน้ำ โดยค้นพบว่าแม้น้ำเปล่าจะซึมซาบสู่ร่างกายได้รวดเร็ว แต่กลับไม่ใช่เครื่องดื่มที่ช่วยให้ร่างกายคงความชุ่มชื้นได้ยาวนานที่สุด ผลวิจัยนี้กลายเป็นข่าวไวรัลไปทั่วโลกอย่างรวดเร็ว และตอกย้ำว่าส่วนประกอบในเครื่องดื่มมีผลต่อสมดุลของเหลวในร่างกายอย่างมีนัยสำคัญ สำหรับคนไทยที่ต้องเผชิญอากาศร้อนเป็นกิจวัตร และมีเครื่องดื่มให้เลือกละลานตา ตั้งแต่กาแฟเย็นไปจนถึงชาสมุนไพร ข้อค้นพบนี้จึงน่าสนใจและนำไปปรับใช้ได้จริง นั่นคือ นมอาจมีประสิทธิภาพในการให้ความชุ่มชื้นยาวนานกว่าน้ำเปล่า แม้ว่าเบื้องลึกเบื้องหลังจะซับซ้อนกว่าที่เห็นก็ตาม (CNN ผ่าน 10News)

ภายใต้พาดหัวข่าวที่น่าตื่นเต้นนี้ มีรายละเอียดสำคัญสำหรับคนไทยซึ่งอาศัยอยู่ในสภาพอากาศที่การป้องกันภาวะขาดน้ำเป็นเรื่องสุขภาพที่ต้องใส่ใจทุกวัน ในประเทศที่เต็มไปด้วยตัวเลือกเครื่องดื่มมากมาย ตั้งแต่น้ำดื่มบรรจุขวดข้างทาง เครื่องดื่มรสหวาน ไปจนถึงวัฒนธรรมคาเฟ่ที่เบ่งบาน การทำความเข้าใจว่าเครื่องดื่มชนิดใดให้ผลดีที่สุดอาจส่งผลต่อทุกอย่าง ตั้งแต่เมนูอาหารกลางวันในโรงเรียนไปจนถึงเครื่องดื่มที่ให้บริการในหน่วยงานราชการและงานเทศกาลต่างๆ

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเซนต์แอนดรูส์ได้เปรียบเทียบเครื่องดื่มหลายชนิด ตั้งแต่น้ำเปล่า (ทั้งแบบปกติและอัดลม) ไปจนถึงนม น้ำอัดลม น้ำผลไม้ และเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับนักกีฬา ผลการศึกษาพบว่า แม้น้ำเปล่าจะถูกดูดซึมอย่างรวดเร็ว แต่เครื่องดื่มที่มีน้ำตาล ไขมัน หรือโปรตีนเจือปนอยู่เล็กน้อย จะช่วยกักเก็บความชุ่มชื้นในร่างกายได้ยาวนานกว่า เหตุผลตามคำอธิบายของหัวหน้าทีมวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์ของมหาวิทยาลัยเซนต์แอนดรูส์นั้น เป็นไปตามหลักสรีรวิทยาที่ไม่ซับซ้อน กล่าวคือ เมื่อเครื่องดื่มมีสารอาหารอย่างน้ำตาล ไขมัน และโปรตีน จะทำให้กระเพาะอาหารว่างช้าลง ส่งผลให้ร่างกายกักเก็บและดูดซึมน้ำได้อย่างค่อยเป็นค่อยไป

นมเป็นเครื่องดื่มที่โดดเด่นเป็นพิเศษ เพราะมีทั้งน้ำตาลแลคโตส ไขมัน โปรตีน และโซเดียม ซึ่งเป็นส่วนผสมที่ลงตัว ช่วยกักเก็บน้ำในร่างกายและชะลอการสูญเสียของเหลวผ่านการปัสสาวะ โซเดียมมีบทบาทสำคัญเปรียบเสมือน “ฟองน้ำ” ที่ช่วยดูดซับน้ำไว้ ทำให้ไตเก็บของเหลวและขับปัสสาวะน้อยลง รักษาระดับความชุ่มชื้นได้คงที่กว่า (งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยเซนต์แอนดรูส์, 2015) จึงไม่น่าแปลกใจที่ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพมักแนะนำผงน้ำตาลเกลือแร่ (ORS) ซึ่งมีส่วนผสมของน้ำตาลและเกลือที่สมดุล ให้กับผู้ที่ขาดน้ำจากอาการท้องร่วง ซึ่งเป็นภาวะที่พบบ่อยในไทยเนื่องจากสภาพอากาศ

เมลิสซา มาจุมดาร์ นักกำหนดอาหารที่ได้รับการรับรองและโฆษกของสถาบันโภชนาการและการกำหนดอาหาร (Academy of Nutrition and Dietetics) ซึ่งได้ให้ความเห็นเกี่ยวกับงานวิจัยนี้ สรุปว่า “อิเล็กโทรไลต์อย่างโซเดียมและโพแทสเซียมช่วยให้ร่างกายชุ่มชื้นได้ดีขึ้น ขณะที่แคลอรีในเครื่องดื่มจะทำให้กระเพาะอาหารว่างช้าลง ส่งผลให้ขับปัสสาวะช้าลงตามไปด้วย” ความเห็นของเธอตอกย้ำว่า คุณภาพของการให้ความชุ่มชื้นขึ้นอยู่กับส่วนประกอบของเครื่องดื่ม ไม่ใช่แค่ปริมาณที่ดื่มเข้าไป

อย่างไรก็ตาม มีข้อควรระวังเรื่องน้ำตาล ซึ่งเป็นประเด็นสำคัญอย่างยิ่งสำหรับประเทศไทยที่ติดอันดับต้นๆ ของเอเชียในด้านการบริโภคเครื่องดื่มรสหวาน (องค์การอนามัยโลก, 2023) เครื่องดื่มที่มีความเข้มข้นของน้ำตาลสูงมาก เช่น น้ำอัดลมและน้ำผลไม้บางชนิด จะให้ความชุ่มชื้นได้ไม่ดีเท่าที่ควร เมื่อน้ำตาลเข้าสู่ลำไส้เล็ก ร่างกายจะต้องดึงน้ำออกจากเนื้อเยื่อของตัวเองมาใช้เพื่อเจือจางน้ำตาลผ่านกระบวนการออสโมซิส นี่คือเหตุผลที่เครื่องดื่มน้ำตาลสูงอาจทำให้ร่างกายขาดน้ำได้ แม้จะรู้สึกสดชื่นขณะดื่มก็ตาม

ผู้เชี่ยวชาญด้านโภชนาการเน้นย้ำว่า แม้เครื่องดื่มอย่างน้ำอัดลมและเครื่องดื่มชูกำลังจะถูกทำการตลาดอย่างหนักว่าช่วย “เติมความสดชื่น” แต่บ่อยครั้งกลับให้ผลตรงกันข้าม โดยเฉพาะอย่างยิ่งระหว่างการออกกำลังกายหรือช่วงที่อากาศร้อนจัด ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่คนไทยคุ้นเคยเป็นอย่างดี ตั้งแต่การซ้อมมวยไทย การเล่นกีฬาในชุมชน ไปจนถึงการทำงานกลางแจ้งเป็นเวลานาน (BMJ Open, 2017)

เครื่องดื่มยอดนิยมของไทยบางชนิดก็ชวนให้ตั้งคำถามเฉพาะทางด้านการให้ความชุ่มชื้น เช่น เบียร์จะช่วยเติมน้ำให้ร่างกายในวงสังสรรค์ได้หรือไม่? งานวิจัยชี้แจงว่าแอลกอฮอล์มีฤทธิ์ขับปัสสาวะ ทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำมากขึ้น แต่เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ดีกรีต่ำ (ซึ่งมีปริมาณของเหลวมากกว่าและมีเปอร์เซ็นต์แอลกอฮอล์น้อยกว่า เช่น เบียร์) จะทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำน้อยกว่าสุราหรือเหล้ากลั่น ความรู้นี้อาจช่วยในการปรับเปลี่ยนการสื่อสารด้านสาธารณสุขในช่วงเทศกาลสงกรานต์และความปลอดภัยในสถานบันเทิงยามค่ำคืน

แล้ววัฒนธรรมการดื่มกาแฟที่คนไทยชื่นชอบล่ะ? กาแฟในปริมาณที่พอเหมาะ (คาเฟอีนประมาณ 80 มิลลิกรัม หรือกาแฟ 1 แก้วมาตรฐาน) ให้ความชุ่มชื้นได้ดีเทียบเท่ากับน้ำเปล่า เมื่อพิจารณาจากการดูดซึมและการกักเก็บน้ำ ฤทธิ์ขับปัสสาวะจะเริ่มเห็นผลชัดเจนเมื่อบริโภคในปริมาณสูง (มากกว่า 300 มิลลิกรัมต่อวัน หรือ 3–4 แก้ว) และถึงกระนั้น ผลกระทบก็มักจะไม่รุนแรงหากคุณดื่มกาแฟเป็นประจำอยู่แล้ว การเติมนมลงในกาแฟ ซึ่งเป็นที่นิยมในไทย ยิ่งช่วยสนับสนุนการกักเก็บน้ำได้ดียิ่งขึ้นไปอีกเนื่องจากสารอาหารในนม

ล่าสุด กองโภชนาการ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุขของไทย ได้ออกมาแนะนำให้ประชาชนบริโภคเครื่องดื่มรสหวานอย่างระมัดระวังมากขึ้น โดยเฉพาะในกลุ่มเยาวชนและวัยทำงาน งานวิจัยชิ้นนี้อาจช่วยกระตุ้นให้เกิดการทบทวนแนวทางการเลือกเครื่องดื่มในโรงเรียน มหาวิทยาลัย และโรงอาหารของรัฐ เพื่อส่งเสริมนมจืดไขมันต่ำแช่เย็น หรือแม้กระทั่งเครื่องดื่มสมุนไพรที่เติมเกลือเล็กน้อย ให้เป็นทางเลือกแทนเครื่องดื่มรสหวานจัด

ประวัติศาสตร์การบริโภคนมในไทยเองก็เป็นเรื่องราวของการเปลี่ยนแปลงรูปแบบอาหาร ในอดีต นมวัวไม่ได้เป็นอาหารหลักในครัวเรือนไทยส่วนใหญ่ เครื่องดื่มดั้งเดิมมักทำจากมะพร้าว ถั่วเหลือง หรือผลไม้ท้องถิ่น แต่โครงการรณรงค์ของรัฐบาลตั้งแต่ช่วงปลายศตวรรษที่ 20 โดยเฉพาะ “โครงการนมโรงเรียน” ได้ส่งเสริมการบริโภคนมวัวให้แพร่หลายขึ้น ทั้งในเชิงโภชนาการและเศรษฐกิจ งานวิจัยล่าสุดนี้อาจจุดประกายให้เกิดการถกเถียงอีกครั้งเกี่ยวกับประโยชน์ด้านโภชนาการและการให้ความชุ่มชื้นของผลิตภัณฑ์นมประเภทต่างๆ รวมถึงนมทางเลือกใหม่ๆ เช่น นมถั่วเหลืองหรือนมธัญพืช โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อคนไทยบางส่วนมีภาวะย่อยน้ำตาลแลคโตสไม่ได้ (คณะกรรมการอาหารแห่งชาติ, 2019)

ในอนาคต นักการศึกษาและเจ้าหน้าที่สาธารณสุขของไทยอาจนำข้อมูลใหม่นี้ไปพิจารณาในการกำหนดนโยบาย และผู้ผลิตเครื่องดื่มก็อาจใช้เป็นโอกาสทางการตลาด แต่ก็ต้องทำด้วยความระมัดระวัง เพราะผู้เชี่ยวชาญเตือนว่าคนส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องกังวลมากเกินไปว่าเครื่องดื่มชนิดไหนให้ความชุ่มชื้นได้ดีที่สุด ในสังคมที่ “หิวก็กิน กระหายก็ดื่ม” ความกระหายน้ำจะกระตุ้นให้เราดื่มน้ำอย่างเพียงพออยู่แล้ว ข้อยกเว้นคือกลุ่มนักกีฬา ผู้สูงอายุ และผู้ที่ต้องเผชิญกับความร้อนจัดหรืออาการเจ็บป่วย ซึ่งเป็นกลุ่มที่ต้องการการดูแลเรื่องการดื่มน้ำอย่างใกล้ชิดด้วยของเหลวที่สมดุล (และบางครั้งอาจต้องใช้สารละลายเกลือแร่ทางการแพทย์)

สำหรับผู้อ่านและครอบครัวชาวไทย มีคำแนะนำง่ายๆ ที่อิงจากงานวิจัยดังนี้

  1. น้ำเปล่า ยังคงเป็นเครื่องดื่มที่เข้าถึงง่ายที่สุด ปราศจากแคลอรี และมีประสิทธิภาพสูงสุดสำหรับการดื่มในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะสำหรับผู้ที่ต้องการควบคุมน้ำหนักหรือมีความเสี่ยงโรคเบาหวาน
  2. นมจืดไขมันต่ำ เป็นตัวเลือกที่เหมาะอย่างยิ่งสำหรับเด็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่ต้องการความชุ่มชื้นที่ยาวนานขึ้น เช่น นักกีฬา คนทำงานกลางแจ้ง หรือผู้ที่ไปทำบุญที่วัดในวันอากาศร้อน
  3. เครื่องดื่มรสหวานและน้ำอัดลม แทบไม่มีประโยชน์ด้านการให้ความชุ่มชื้น และอาจนำไปสู่โรคเรื้อรังได้หากบริโภคมากเกินไป
  4. การดื่มกาแฟในปริมาณที่พอเหมาะ (วันละ 1-2 แก้ว โดยอาจเติมนมเล็กน้อย) สามารถนับรวมเป็นปริมาณของเหลวที่ร่างกายได้รับต่อวันได้อย่างปลอดภัย

ในขณะที่คลื่นความร้อนเกิดขึ้นบ่อยและรุนแรงขึ้นในประเทศไทยเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การมีความรู้เท่าทันเกี่ยวกับวิทยาศาสตร์เรื่องการดื่มน้ำจะยิ่งมีความสำคัญมากขึ้น (Bangkok Post, 2024)

สำหรับผู้อ่านในวันนี้ ไม่ว่าคุณกำลังตัดสินใจว่าจะเตรียมอะไรใส่ปิ่นโตไปโรงเรียน จะสั่งอะไรที่คาเฟ่ หรือจะเลือกเครื่องดื่มอะไรหลังออกรอบตีกอล์ฟ ขอให้จำไว้ว่า แม้นมอาจให้ความชุ่มชื้นได้ดีกว่าน้ำเปล่า แต่ก็ไม่มีคำตอบเดียวที่เหมาะกับทุกคน ควรเลือกของเหลวที่เหมาะสมกับกิจกรรม สุขภาพ และรสชาติของคุณ ดื่มอย่างสม่ำเสมอ และใส่ใจกับน้ำตาลและสารเคมีที่ซ่อนอยู่ในเครื่องดื่มแปรรูป

สำหรับข้อมูลเพิ่มเติม โปรดปรึกษาหน่วยงานสาธารณสุขของไทย (กระทรวงสาธารณสุข) และแพทย์ในพื้นที่ของคุณ รักษาสมดุล รับฟังสัญญาณความกระหายน้ำของร่างกาย และช่วยกันดูแลสุขภาพของครอบครัวและชุมชนด้วยการเลือกเครื่องดื่มอย่างชาญฉลาด