ทีมนักวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยวอชิงตัน ได้เผยโฉมเครื่องมือประเมินสุขภาพสุดล้ำ ที่นำเสนอวิธีคำนวณอายุชีวภาพของแต่ละคนได้แม่นยำขึ้นไปอีกขั้น เครื่องมือนี้อาจช่วยทำนายความเสี่ยงต่อความพิการและการเสียชีวิตของแต่ละคนได้เฉียบคมกว่าเทคนิคที่มีอยู่ในปัจจุบัน เครื่องมือนี้มีชื่อเล่นว่า “Health Octo Tool” เป็นนวัตกรรมที่ใช้ตัวชี้วัดสุขภาพหลัก 8 ประการ ซึ่งได้มาจากการตรวจร่างกายมาตรฐานและการตรวจทางห้องปฏิบัติการทั่วไป นับเป็นอีกก้าวสำคัญของการดูแลสุขภาพทั้งในระดับบุคคลและระดับสาธารณสุข (MedicalXpress)

การทำความเข้าใจอายุชีวภาพ ซึ่งแตกต่างจากอายุตามปีเกิดจริงๆ ช่วยให้เรารู้ว่าร่างกายของเรานั้นแก่เร็วหรือช้ากว่าคนวัยเดียวกันแค่ไหน วิธีประเมินสุขภาพแบบเดิมๆ มักจะเน้นไปที่ว่ามีโรคอะไรบ้าง รุนแรงแค่ไหน โดยมักมองข้ามไปว่าปัญหาสุขภาพทั้งเล็กน้อยและรุนแรงต่างๆ นานา มันส่งผลกระทบต่อแนวโน้มสุขภาพโดยรวมของเราอย่างไร สำหรับพี่น้องชาวไทย ซึ่งกำลังเผชิญกับความท้าทายในการรับมือกับโรคเรื้อรังและสังคมผู้สูงอายุ การเปลี่ยนไปใช้ตัวชี้วัดความชราที่ครอบคลุมและเจาะจงแต่ละบุคคลมากขึ้น อาจเป็นสัญญาณของการเริ่มต้นยุคใหม่แห่งการดูแลสุขภาพเชิงรุกและเชิงป้องกันอย่างแท้จริง

Health Octo Tool นี้ พัฒนาขึ้นโดยทีมวิจัยที่นำโดยแพทย์-นักวิทยาศาสตร์ ซึ่งเป็นอาจารย์สังกัดภาควิชาวิสัญญีวิทยาและการแพทย์เพื่อระงับความปวด และเป็นนักวิจัยประจำสถาบันวิจัยสุขภาพและการมีอายุยืนยาว (Healthy Aging & Longevity Research Institute) ของ UW Medicine โดยได้นำแนวคิดใหม่เอี่ยมที่เรียกว่า “เอนโทรปีสุขภาพ” (health entropy) มาใช้ คำนี้หมายถึงการสะสมความเสียหายในระดับโมเลกุลและเซลล์ในร่างกายเมื่อเวลาผ่านไป ซึ่งไม่เพียงแต่ตรวจจับการมีอยู่ของโรคเท่านั้น แต่ยังรวมถึงผลกระทบโดยรวมต่อการทำงานของระบบอวัยวะต่างๆ อีกด้วย งานวิจัยชิ้นนี้ตีพิมพ์ในวารสาร Nature Communications เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม 2025 โดยอาศัยชุดข้อมูลที่แข็งแกร่งและติดตามผลในระยะยาวจากการศึกษาตามยาวบัลติมอร์เรื่องความชรา (Baltimore Longitudinal Study on Aging) และการศึกษาขนาดใหญ่อีกสองโครงการซึ่งมีผู้ใหญ่เข้าร่วมกว่า 45,000 คน (Nature Communications; อ้างอิงจากบทความใน MedicalXpress)

หัวใจสำคัญของเครื่องมือนี้คือ “ค่าจำนวนโรคในระบบอวัยวะ” (Body Organ Disease Number) ซึ่งเป็นคะแนนที่สะท้อนว่าระบบอวัยวะหลักๆ เช่น ระบบหัวใจและหลอดเลือด ระบบทางเดินหายใจ และระบบประสาท ได้รับผลกระทบจากโรคมากน้อยเพียงใด รวมถึงการมีอยู่ของภาวะต่างๆ เช่น มะเร็ง หรือโรคหลอดเลือดสมอง คะแนนนี้มีตั้งแต่ 1 (บ่งบอกว่ามีภาระจากโรคน้อยที่สุด) ถึง 14 (บ่งบอกว่ามีภาระจากโรคสูงสุดในทุกระบบอวัยวะ)

ต่อยอดจากแนวคิดนี้ ทีมนักวิจัยได้สร้าง “อายุเฉพาะระบบของร่างกาย” (Bodily System-Specific Age) และ “นาฬิกาเฉพาะระบบของร่างกาย” (Bodily-Specific Clock) ซึ่งวัดอายุชีวภาพที่แท้จริงของแต่ละระบบอวัยวะ แทนที่จะเป็นของร่างกายโดยรวม การวัดที่ละเอียดนี้ทำให้เห็นว่าระบบอวัยวะต่างๆ อาจแก่ตัวในอัตราที่ไม่เท่ากัน ซึ่งเป็นความจริงที่ถูกบดบังมานานด้วยเทคนิคการประเมินแบบเก่าๆ

นวัตกรรมถัดมาคือการสร้าง “นาฬิการ่างกาย” (Body Clock) ซึ่งเป็นตัวบ่งชี้อายุชีวภาพโดยรวม และ “อายุร่างกาย” (Body Age) ซึ่งเป็นอัตราการแก่ตัวของบุคคล เนื่องจากผู้วิจัยตระหนักดีว่า ไม่ใช่ทุกคนที่มีอายุชีวภาพเท่ากันจะมีความเสื่อมถอยของการทำงานของร่างกายในระดับเดียวกัน งานวิจัยจึงได้นำเสนอ “นาฬิการ่างกายเชิงความเร็ว” (Speed-Body Clock) และ “อายุร่างกายเชิงความเร็ว” (Speed-Body Age) ซึ่งเชื่อมโยงอายุชีวภาพกับตัวชี้วัดสมรรถภาพทางกาย เช่น ความเร็วในการเดิน อันเป็นตัวทำนายภาวะเปราะบางในผู้สูงอายุที่รู้จักกันดี นอกจากนี้ ตัวชี้วัดอย่าง “นาฬิการ่างกายเชิงความพิการ” (Disability-Body Clock) และ “อายุร่างกายเชิงความพิการ” (Disability Body Age) ยังช่วยคาดการณ์โอกาสในการเกิดความบกพร่องทางสติปัญญาและร่างกายอีกด้วย

หัวหน้าทีมวิจัยได้อธิบายในแถลงการณ์ว่า “โดยรวมแล้ว ตัวชี้วัดทั้งแปดนี้ ไม่ว่าจะเป็นนาฬิการ่างกาย, อายุร่างกาย, นาฬิกาและอัตราเฉพาะระบบ, ตลอดจนนาฬิกาที่อิงตามความเร็วและความพิการ เปิดโอกาสให้เรามองเห็นกระบวนการชราภาพของแต่ละบุคคลได้อย่างชัดเจน โดยใช้เพียงประวัติการรักษา การตรวจร่างกาย และผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการเท่านั้น” (MedicalXpress) ผลการศึกษาที่สำคัญอย่างหนึ่งคือ แม้แต่ภาวะที่มักถูกมองว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย เช่น ความดันโลหิตสูงที่ไม่ได้รับการรักษาตั้งแต่เนิ่นๆ ก็สามารถส่งผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อความชราในอีกหลายปีต่อมาได้ เรื่องนี้ตอกย้ำความสำคัญอย่างยิ่งของการดูแลรักษาตั้งแต่ระยะแรกเริ่ม ซึ่งเป็นประเด็นที่เกี่ยวข้องอย่างยิ่งกับประเทศไทย ที่ซึ่งความดันโลหิตสูงและโรคเรื้อรังอื่นๆ ที่เกี่ยวกับวิถีชีวิตนั้นพบได้บ่อยมาก แต่กลับไม่ค่อยได้รับการดูแลรักษาในช่วงวัยผู้ใหญ่ตอนต้น (WHO Thailand NCD profile)

ความสามารถรอบด้านและความสะดวกในการเข้าถึง Health Octo Tool ยิ่งเด่นชัดขึ้นจากความพยายามของทีมวิจัยในการพัฒนาแอปพลิเคชันดิจิทัลสำหรับบุคคลทั่วไปและผู้ให้บริการด้านสุขภาพ แอปพลิเคชันนี้จะช่วยให้ผู้ใช้สามารถทราบอายุชีวภาพโดยรวมและอายุชีวภาพของอวัยวะแต่ละส่วนของตนเอง ติดตามอัตราการแก่ตัว และประเมินผลกระทบของการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นอาหาร การออกกำลังกาย และยาที่มุ่งเป้าไปที่การยืดอายุขัยอย่างมีสุขภาพดี ผู้รับผิดชอบหลักของโครงการวิจัยกล่าวว่า “ไม่ว่าใครจะเริ่มปรับเปลี่ยนอาหาร ออกกำลังกายแบบใหม่ หรือใช้ยาที่มุ่งเน้นการมีอายุยืนยาว พวกเขาก็จะสามารถเห็นภาพได้เลยว่าร่างกายและระบบอวัยวะแต่ละส่วนตอบสนองอย่างไร” (MedicalXpress)

ผู้เชี่ยวชาญต่างแสดงความคิดเห็นอย่างคึกคักถึงความสำคัญในวงกว้างของงานวิจัยนี้ ผู้ร่วมเขียนอาวุโส ซึ่งเป็นผู้อำนวยการศูนย์วิจัยเมตาบอโลมิกส์ภาคตะวันตกเฉียงเหนือ (Northwest Metabolomics Research Center) กล่าวว่า กรอบการทำงานใหม่นี้อาจเป็นตัวเร่งปฏิกิริยาสำคัญสำหรับการค้นพบตัวบ่งชี้ทางชีวภาพใหม่ๆ ของความชรา และการพัฒนายาที่มุ่งเป้าไปที่กระบวนการชราภาพในระดับองค์รวม แทนที่จะเป็นเพียงการรักษาโรคทีละโรค ขณะที่ผู้อำนวยการฝ่ายวิทยาศาสตร์ของสถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติสหรัฐฯ (US National Institute on Aging) ซึ่งเป็นผู้ร่วมเขียนอาวุโสของงานวิจัยนี้อีกท่าน ได้เน้นย้ำถึงคุณค่าของการใช้ตัวชี้วัดดังกล่าว ไม่เพียงแต่สำหรับบุคคลเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการวางแผนสุขภาพของประชากรด้วย ซึ่งจะช่วยให้ประเทศต่างๆ เช่น ประเทศไทย สามารถปรับแนวทางสาธารณสุขเพื่อรับมือกับความท้าทายจากการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรได้ (MedicalXpress)

สำหรับประเทศไทย ผลการค้นพบนี้อาจมีนัยสำคัญอย่างยิ่ง ในขณะที่ประเทศกำลังเผชิญกับสังคมผู้สูงอายุอย่างรวดเร็ว โดยคาดว่าสัดส่วนผู้ที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปจะเพิ่มขึ้นจาก 18% ในปี 2024 เป็นกว่า 30% ภายในปี 2050 (United Nations Thailand Aging Report) เครื่องมือที่ช่วยให้เข้าใจอายุชีวภาพ (แทนที่จะเป็นอายุตามปีปฏิทิน) ได้อย่างละเอียดลึกซึ้งยิ่งขึ้น จะสามารถชี้นำมาตรการที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น ตัวอย่างเช่น หลักฐานที่เพิ่มมากขึ้นชี้ว่าการรักษาปัจจัยเสี่ยงที่พบบ่อย (เช่น ความดันโลหิตสูง) ตั้งแต่เนิ่นๆ สามารถเปลี่ยนแปลงสุขภาพในระยะยาวได้อย่างมาก ซึ่งสอดคล้องกับความพยายามของกระทรวงสาธารณสุขไทยในการส่งเสริมการคัดกรองและการดูแลตั้งแต่ในวัยที่น้อยลง นอกจากนี้ การแพทย์แผนไทย ซึ่งให้ความสำคัญกับความสมดุลและความแข็งแรงของระบบอวัยวะต่างๆ ตลอดชีวิต ก็อาจสอดคล้องกับแนวทางการประเมินความชราเฉพาะระบบที่ทันสมัยนี้เช่นกัน

ในอดีต ประเทศไทยได้ดำเนินโครงการคัดกรองสุขภาพในชุมชนหลายโครงการ เช่น การตรวจสุขภาพประจำปีสำหรับผู้สูงอายุภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (บัตรทอง) อย่างไรก็ตาม โครงการเหล่านี้มักเน้นการตรวจหาโรคที่แสดงอาการชัดเจนแล้ว มากกว่าปัญหาสุขภาพที่ยังไม่แสดงอาการหรือปัญหา “เล็กน้อย” ที่สะสมมา การนำ Health Octo Tool มาใช้ในหน่วยบริการปฐมภูมิหรือคลินิกชุมชน ไม่เพียงแต่จะช่วยป้องกันความพิการและภาวะเปราะบาง แต่ยังช่วยให้แต่ละบุคคลมีบทบาทเชิงรุกในการดูแลความชราของตนเอง ด้วยการรณรงค์ให้ความรู้ที่ปรับให้เข้ากับวัฒนธรรม ประโยชน์ของเทคโนโลยีนี้จะสามารถเข้าถึงทั้งประชากรในชนบทและในเมืองได้อย่างเท่าเทียมกัน

เมื่อมองไปข้างหน้า การนำเครื่องมือสุขภาพดิจิทัลดังกล่าวเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของระบบบริการสุขภาพของไทยยังคงมีความท้าทายบางประการ ซึ่งรวมถึงความจำเป็นในเรื่องความรู้ความเข้าใจด้านดิจิทัล (digital literacy) มาตรการคุ้มครองความเป็นส่วนตัวของข้อมูลที่เข้มแข็ง และการดูแลติดตามผลที่เชื่อถือได้หลังจากการตรวจพบความเสี่ยงเบื้องต้น ความร่วมมือระหว่างภาครัฐด้านสาธารณสุข นักพัฒนาเทคโนโลยี และสถาบันการศึกษาในประเทศ เช่น คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, มหาวิทยาลัยมหิดล หรือศูนย์วิจัยสังคมผู้สูงอายุ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จะมีความสำคัญอย่างยิ่งในการปรับปรุงเครื่องมือให้เหมาะสมกับรูปแบบสุขภาพเฉพาะของคนไทยและความครอบคลุมทางภาษา

สำหรับผู้อ่านชาวไทยที่สนใจสุขภาพและอายุยืนยาวของตนเอง งานวิจัยนี้เน้นย้ำถึงความสำคัญของการตรวจสุขภาพเป็นประจำ โดยไม่เพียงแต่มุ่งเน้นไปที่การไม่พบโรคเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการทำงานโดยรวมของระบบอวัยวะต่างๆ ด้วย แนวทางปฏิบัติง่ายๆ ได้แก่ การควบคุมความดันโลหิต การรับประทานอาหารที่สมดุล (เช่น อาหารเมดิเตอร์เรเนียนหรืออาหารไทยแบบดั้งเดิม) การออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอที่เหมาะสมกับวัยและความสามารถทางร่างกาย การทำกิจกรรมกระตุ้นสมอง และการตรวจคัดกรองทางการแพทย์เป็นประจำ และด้วยการเปิดตัวแอปพลิเคชันดิจิทัลที่ใช้ Health Octo Tool ในเร็วๆ นี้ แต่ละบุคคลจะสามารถเข้าถึงข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับอายุชีวภาพของตนเองอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน และตัดสินใจเรื่องสุขภาพโดยใช้ข้อมูลเพื่อชีวิตที่ยืนยาวและมีสุขภาพดีขึ้น

สำหรับผู้ที่ต้องการคงความ ‘อ่อนเยาว์’ ให้นานขึ้น บทเรียนที่ได้รับนั้นชัดเจน: เริ่มต้นดูแลตัวเองแต่เนิ่นๆ ให้ความสำคัญกับปัญหาสุขภาพแม้เพียง “เล็กน้อย” อย่างจริงจัง ร่วมมืออย่างใกล้ชิดกับแพทย์หรือผู้ให้บริการด้านสุขภาพ และมองไปข้างหน้าสู่อนาคตที่อายุจะเป็นเพียงตัวเลข ที่วัดกันด้วยความมีชีวิตชีวามากกว่าจำนวนปี

แหล่งข้อมูล: