มีงานวิจัยใหม่ที่น่าสนใจมาก เผยว่า อัลตราซาวด์แบบเน้นเฉพาะจุดความเข้มต่ำ (low-intensity focused ultrasound) ซึ่งเป็นเทคนิคบำบัดด้วยคลื่นเสียงโดยไม่ต้องผ่าตัด สามารถช่วยลดอาการซึมเศร้า วิตกกังวล และภาวะเครียดหลังเหตุการณ์สะเทือนขวัญ (PTSD) ได้อย่างเห็นผล นับเป็นอีกหนึ่งความหวังในการรักษาที่น่าจับตาสำหรับคนไทยที่กำลังเผชิญปัญหาสุขภาพจิต ทีมนักวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์เดลล์ มหาวิทยาลัยเท็กซัส ออสติน แสดงให้เห็นว่า นวัตกรรมการบำบัดสมองรูปแบบใหม่นี้ ซึ่งมุ่งเป้าไปที่ส่วนลึกของสมองที่เรียกว่า “อะมิกดาลา” (amygdala) ได้อย่างแม่นยำ ช่วยให้อาการต่างๆ ดีขึ้นอย่างชัดเจนภายในเวลาแค่ 3 สัปดาห์ โดยไม่ต้องพึ่งยาหรือการผ่าตัด ผลการวิจัยนี้ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการชั้นนำอย่าง Molecular Psychiatry และคาดว่าจะได้รับความสนใจอย่างกว้างขวางในประเทศไทย ซึ่งเป็นที่ทราบกันดีว่าความต้องการบริการด้านสุขภาพจิตมักสูงกว่าศักยภาพของระบบให้คำปรึกษาและจิตเวชที่มีอยู่ (ที่มา: Neuroscience News)
ปัญหาด้านสุขภาพจิต เช่น โรคซึมเศร้าและวิตกกังวล ยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญลำดับต้นๆ ของประเทศไทย ซ้ำเติมด้วยปัญหาการตีตราทางสังคมที่ยังคงฝังรากลึก และข้อจำกัดในการเข้าถึงการรักษาที่มีคุณภาพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่นอกเขตเมืองใหญ่ การมีทางเลือกใหม่ในการรักษาที่อาจช่วยเหลือผู้ป่วยที่ไม่ตอบสนองต่อวิธีการรักษาแบบเดิมๆ โดยไม่ต้องเผชิญกับผลข้างเคียงหรือภาระค่าใช้จ่ายจากยา จึงเป็นเรื่องที่น่าสนใจอย่างยิ่ง แนวทางการรักษาที่ไม่ต้องผ่าตัดหรือแทรกแซงร่างกายนี้ ยังสอดคล้องกับความต้องการของครอบครัวไทยจำนวนมาก ที่มักมีความลังเลในการใช้ยาทางจิตเวชหรือการผ่าตัด เนื่องจากค่านิยมทางวัฒนธรรมที่ไม่ต้องการให้ร่างกายถูกรบกวน และความนิยมในแนวทางการดูแลสุขภาพแบบองค์รวมหรือไม่ทำอันตรายต่อร่างกาย
งานวิจัยชิ้นนี้ศึกษาในผู้ใหญ่ 29 คน ที่มีภาวะทางอารมณ์และความวิตกกังวลหลากหลายรูปแบบ โดยใช้การบำบัดด้วยอัลตราซาวด์แบบเน้นเฉพาะจุดภายใต้การนำทางของเครื่อง MRI (เอ็มอาร์ไอ) ยิงตรงไปที่อะมิกดาลาซีกซ้าย ซึ่งเป็นบริเวณสมองที่ทราบกันดีว่ามักทำงานหนักเกินไปในผู้ที่มีปัญหาทางอารมณ์และเกี่ยวข้องกับการประมวลผลเหตุการณ์สะเทือนใจ (ที่มา: Molecular Psychiatry) การศึกษานี้ออกแบบมาเป็นอย่างดีในรูปแบบอำพรางสองฝ่าย (double-blind) เพื่อให้ผลลัพธ์น่าเชื่อถือ โดยทั้งผู้ป่วยและผู้วิจัยต่างไม่ทราบว่าใครได้รับการรักษาจริงหรือการรักษาหลอกในช่วงแรก ผลปรากฏว่า กลุ่มที่ได้รับการบำบัดด้วยอัลตราซาวด์จริง มีการทำงานของอะมิกดาลดลงทันที และหลังจากเข้ารับการบำบัดทุกวันเป็นเวลา 3 สัปดาห์ ผู้ป่วยกลุ่มนี้รายงานว่าอาการซึมเศร้า วิตกกังวล และ PTSD ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อวัดผลด้วยแบบประเมินมาตรฐานทางจิตเวช พบว่าผลลัพธ์หลัก (ความทุกข์ทรมานโดยรวม) มีขนาดอิทธิพล (effect size) ที่ชัดเจน (Cohen’s d = 0.77, p = 0.001) ส่วนผลลัพธ์รอง เช่น การวัดระดับความวิตกกังวลและอาการจากเหตุการณ์สะเทือนขวัญโดยเฉพาะ ก็แสดงให้เห็นการปรับปรุงที่ดีขึ้นอย่างมีความหมายเช่นกัน (Cohen’s d = 0.43–1.50) ที่สำคัญที่สุดคือ ไม่มีผู้เข้าร่วมรายใดรายงานผลข้างเคียงที่รุนแรงเลย ซึ่งเป็นการตอกย้ำถึงความปลอดภัยของการบำบัดรูปแบบนี้ (ที่มา: ข่าวประชาสัมพันธ์ UT Austin)
“นี่เป็นครั้งแรกที่เราสามารถปรับเปลี่ยนการทำงานของสมองส่วนลึกได้โดยตรง โดยไม่ต้องใช้วิธีการที่รุกล้ำร่างกายหรือพึ่งพายา” ผู้เขียนอาวุโสของงานวิจัย ซึ่งดำรงตำแหน่งผู้ช่วยศาสตราจารย์จากภาควิชาจิตเวชศาสตร์และพฤติกรรมศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์เดลล์ มหาวิทยาลัยเท็กซัส ออสติน กล่าวในแถลงการณ์อย่างเป็นทางการ นักวิจัยท่านนี้เน้นย้ำว่า การกำหนดเป้าหมายที่อะมิกดาลาโดยตรงและแม่นยำเช่นนี้ ถือเป็นการพลิกโฉมการรักษาทางจิตเวช: “เป็นเวลาหลายทศวรรษแล้วที่อะมิกดาลาเป็นเป้าหมายที่น่าสนใจ แต่การจะเข้าถึงได้นั้นจำเป็นต้องอาศัยการผ่าตัดสมอง หรือใช้วิธีทางอ้อมผ่านการกระตุ้นเปลือกสมอง เทคโนโลยีนี้เปิดพรมแดนใหม่ และอาจช่วยบรรเทาอาการให้แก่ผู้ป่วยที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาแบบเดิมๆ” นั่นหมายความว่า ผู้ป่วยในประเทศไทยที่ไม่ได้รับประโยชน์จากยาหรือการให้คำปรึกษา อาจมีทางเลือกในการรักษาที่ปลอดภัยกว่าและไม่ถูกสังคมตีตราในอนาคตอันใกล้นี้
สถานการณ์ในประเทศไทยพบว่า อัตราผู้ป่วยโรคซึมเศร้าและวิตกกังวลเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังการระบาดของโควิด-19 ซึ่งส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อชีวิตทางสังคมและเศรษฐกิจ ข้อมูลจากกรมสุขภาพจิตชี้ว่า มีชาวไทยกว่า 1.5 ล้านคนที่คาดว่าป่วยเป็นโรคซึมเศร้า แต่มีไม่ถึงครึ่งที่ได้รับการรักษาอย่างต่อเนื่อง (ที่มา: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)) อุปสรรคเดิมๆ ที่มีอยู่ ได้แก่ โครงสร้างพื้นฐานด้านจิตเวชที่ยังจำกัดนอกเขตกรุงเทพฯ ระยะเวลารอคอยที่ยาวนานในโรงพยาบาลรัฐ และความลังเลใจต่อการใช้ยาแผนตะวันตก ซึ่งล้วนเป็นความท้าทายที่การรักษาแบบพกพาและไม่รุกล้ำร่างกายนี้อาจเข้ามาช่วยแก้ไขได้ นอกจากนี้ แม้ว่าการปฏิรูประบบสุขภาพในช่วงหลังจะพยายามบูรณาการสุขภาพจิตเข้ากับการดูแลสุขภาพเบื้องต้น แต่ปัญหาการขาดแคลนบุคลากรด้านสุขภาพจิตและการตีตราทางสังคมที่ยังคงรุนแรงก็ยังเป็นอุปสรรคสำคัญ ปัจจัยเหล่านี้ยิ่งตอกย้ำความสำคัญของงานวิจัยเกี่ยวกับทางเลือกการรักษาที่เข้าถึงง่ายและเป็นที่ยอมรับทางสังคมมากขึ้น
ในเชิงวัฒนธรรม สังคมไทยให้ความสำคัญกับความปรองดองในครอบครัวและการควบคุมอารมณ์ ทำให้หลายคนเลือกที่จะเก็บงำความทุกข์ไว้กับตัว แทนที่จะขอความช่วยเหลือเมื่อเผชิญปัญหาสุขภาพจิต การปรึกษาพระสงฆ์ การใช้ยาสมุนไพร และการฝึกสติแบบพุทธ เป็นทางเลือกที่ผู้คนนิยมใช้ แต่ในกรณีที่มีอาการรุนแรง วิธีการเหล่านี้อาจยังไม่เพียงพอ ศักยภาพของการบำบัดที่ไม่ใช้ยาและมีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับนี้ อาจเข้ามาเป็นส่วนเสริมการดูแลสุขภาพจิตแบบเดิมๆ และช่วยลดช่องว่างในการเข้าถึงบริการ โดยเฉพาะสำหรับผู้ที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาแบบเก่า หรือผู้ที่กลัวการถูกตีตราจากการใช้ยาทางจิตเวช
ในระดับสากล การใช้เทคนิคปรับเปลี่ยนการทำงานของระบบประสาท (neuromodulation) เพื่อรักษาโรคทางจิตเวชเป็นที่ยอมรับอยู่แล้ว เช่น การกระตุ้นสมองด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (Transcranial Magnetic Stimulation - TMS) และการรักษาด้วยไฟฟ้า (Electroconvulsive Therapy - ECT) ซึ่งถูกนำมาใช้เป็นแนวทางการรักษาในสหรัฐอเมริกา ยุโรป และบางประเทศในเอเชีย อย่างไรก็ตาม วิธีการเหล่านี้ยังมีข้อจำกัดในการส่งผลโดยตรงต่อสมองส่วนลึกอย่างอะมิกดาลา และอาจมีผลข้างเคียง หรือต้องใช้ยาสลบ (ในกรณีของ ECT) ในทางตรงกันข้าม อัลตราซาวด์แบบเน้นเฉพาะจุดสามารถทำงานผ่านกะโหลกศีรษะได้โดยตรง ไม่ต้องผ่าตัด เพื่อปรับเปลี่ยนการทำงานของเซลล์ประสาทในส่วนลึกของสมองอย่างนุ่มนวล นับเป็นการผสมผสานความแม่นยำเข้ากับวิธีการที่ไม่รุกล้ำร่างกาย ทีมวิจัยจาก UT Austin คาดว่า วิธีการนี้อาจจะถูกนำไปทดสอบในการทดลองทางคลินิกขนาดใหญ่ในหลายประเทศในเร็วๆ นี้ เพื่อขยายการเข้าถึงและสร้างฐานข้อมูลเชิงประจักษ์ที่แข็งแกร่งยิ่งขึ้น (ที่มา: Nature News)
อย่างไรก็ตาม ผลการวิจัยล่าสุดนี้ยังมีข้อจำกัดอยู่บ้าง คือ กลุ่มตัวอย่างยังมีขนาดค่อนข้างเล็ก และยังต้องมีการติดตามผลในระยะยาวเพื่อดูว่าประโยชน์ที่ได้รับจะคงอยู่ได้นานหลายเดือนหรือหลายปีหรือไม่ รวมถึงจะสามารถใช้ได้ผลกับกลุ่มผู้ป่วยที่มีความหลากหลายมากกว่านี้หรือไม่ จำเป็นต้องมีการทดลองทางคลินิกแบบสุ่มควบคุม (RCT) ขนาดใหญ่ และการศึกษาเปรียบเทียบกับการรักษาด้านสุขภาพจิตแบบดั้งเดิมที่มีอยู่ในประเทศไทย ถึงกระนั้น หลักฐานเบื้องต้นที่แสดงให้เห็นว่าการบำบัดด้วยคลื่นเสียงที่ไม่รุกล้ำร่างกายสามารถเปลี่ยนแปลงวงจรการทำงานของระบบประสาทที่ผิดปกติได้ โดยเฉพาะในบริเวณสมองที่เป็นศูนย์กลางของการควบคุมความกลัว ความเครียด และอารมณ์ ก็ถือเป็นความหวังสำคัญสำหรับแพทย์ในประเทศไทยที่กำลังพยายามช่วยเหลือผู้ป่วยโรคทางอารมณ์ที่มีอาการรุนแรงหรือดื้อต่อการรักษา
เมื่อมองไปข้างหน้า ผู้ทำงานด้านสาธารณสุขและบุคลากรทางการแพทย์ในไทยควรเริ่มหารือกับผู้เชี่ยวชาญในต่างประเทศเกี่ยวกับความเป็นไปได้ในการนำร่องเทคโนโลยีนี้ในประเทศ ลักษณะที่ไม่รุกล้ำร่างกายของอัลตราซาวด์แบบเน้นเฉพาะจุด ทำให้เป็นตัวเลือกที่น่าสนใจสำหรับการนำไปใช้ในโรงพยาบาลขนาดใหญ่ในเขตเมือง รวมถึงศูนย์สุขภาพจิตระดับภูมิภาคที่มีบริการดูแลสุขภาพจิตอยู่แล้ว หากได้รับการอนุมัติตามกฎระเบียบที่เกี่ยวข้อง ในขณะเดียวกัน หน่วยงานด้านสุขภาพจิตของไทยควรลงทุนในการให้ความรู้แก่ประชาชนเกี่ยวกับทางเลือกในการรักษาที่นอกเหนือไปจากการใช้ยา โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบาง เช่น วัยรุ่น ผู้สูงอายุ และผู้ที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์สะเทือนขวัญหรือการใช้สารเสพติด ในขณะที่สังคมไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ และภูมิทัศน์ทางเศรษฐกิจและสังคมที่เปลี่ยนแปลงไปกำลังสร้างแรงกดดันใหม่ๆ ต่อระบบสุขภาพจิต การบำบัดที่ยืดหยุ่นและเป็นนวัตกรรมเช่นนี้ อาจเป็นกุญแจสำคัญในการยกระดับสุขภาวะทางใจของประชาชน
สำหรับผู้อ่านชาวไทยที่กำลังเผชิญกับภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล หรือ PTSD งานวิจัยนี้นำมาซึ่งความหวังว่าการรักษาใหม่ๆ กำลังจะมาถึง แม้ว่าการบำบัดด้วยอัลตราซาวด์แบบเน้นเฉพาะจุดจะยังไม่มีให้บริการในประเทศไทยในขณะนี้ แต่ขอแนะนำให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตเกี่ยวกับการรักษาตามหลักฐานเชิงประจักษ์ที่มีอยู่แล้ว ขอให้สมาชิกในครอบครัวช่วยเป็นกำลังใจและสนับสนุนญาติที่แสดงอาการของปัญหาสุขภาพจิต และหากเป็นไปได้ ควรพาไปพบแพทย์ด้วยกัน ในขณะที่ประเทศกำลังปรับตัวรับความท้าทายด้านสุขภาพที่เปลี่ยนแปลงไป การเปิดใจรับแนวทางการรักษาใหม่ๆ ที่ไม่รุกล้ำร่างกาย ควบคู่ไปกับความเห็นอกเห็นใจและการสนับสนุนจากชุมชน จะเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งในการสร้างความเข้มแข็งทางใจให้กับคนไทยทุกรุ่น
แหล่งข้อมูล: