ในการค้นพบครั้งสำคัญทีเดียว นักวิจัยจากสถาบันคาโรลินสกาในสตอกโฮล์มและมหาวิทยาลัยโกรนิงเกน พบว่าขนาดรูม่านตาของเราเปลี่ยนแปลงไปตามจังหวะการหายใจ ปรากฏการณ์นี้มีชื่อเรียกอย่างเป็นทางการว่า “การตอบสนองของรูม่านตาตามจังหวะหายใจ” (pupillary respiratory phase response) งานวิจัยชิ้นใหม่นี้ ซึ่งเพิ่งตีพิมพ์ในวารสาร Journal of Physiology ได้เปิดมุมมองใหม่เกี่ยวกับจังหวะในร่างกายของเรา เผยให้เห็นความเชื่อมโยงที่น่าสนใจ ซึ่งอาจมีความสำคัญอย่างยิ่งทั้งในวงการวิทยาศาสตร์การมองเห็นและการวินิจฉัยโรค
ปกติแล้ว เรารู้กันว่าขนาดรูม่านตาจะปรับเปลี่ยนไปตามความสว่างของแสง การโฟกัสภาพ และการทำงานของสมอง แต่การศึกษานี้ยังพบอีกปัจจัยหนึ่ง นั่นคือ “การหายใจ” งานวิจัยพบว่า รูม่านตาจะมีขนาดเล็กที่สุดตอนเราหายใจเข้า และขยายใหญ่ที่สุดตอนเราหายใจออก ผลลัพธ์นี้เกิดขึ้นเหมือนกันในกลุ่มตัวอย่างกว่า 200 คน ไม่ว่าจะอยู่ในสภาพแสงแบบไหน ใช้วิธีหายใจอย่างไร หรือกำลังทำกิจกรรมที่ต้องใช้ความคิดหรือไม่ก็ตาม
นักวิจัยทำการทดลองถึง 5 ครั้งอย่างละเอียดเพื่อยืนยันการค้นพบนี้ ผู้เข้าร่วมทุกคนมีการเปลี่ยนแปลงขนาดรูม่านตาตามจังหวะหายใจอย่างสม่ำเสมอ ไม่ว่าจะหายใจทางจมูกหรือปาก หรือเปลี่ยนจังหวะการหายใจ ผลก็ยังคงเหมือนเดิม มาร์ติน เชเฟอร์ ผู้เขียนหลักของการศึกษากล่าวว่า “ผลวิจัยของเราชี้ว่า รูปแบบการหายใจกับการรับรู้ทางสายตานั้นเชื่อมโยงกันใกล้ชิดกว่าที่เราเคยคิด ซึ่งหมายความว่าจังหวะต่างๆ ในร่างกายเราส่งผลต่อการประมวลผลภาพที่เราเห็นได้จริงๆ”
การค้นพบนี้อาจนำไปสู่การพัฒนาเครื่องมือวินิจฉัยใหม่ๆ ทางประสาทวิทยา คล้ายกับการใช้ปฏิกิริยาของรูม่านตาต่อแสงในปัจจุบันเพื่อประเมินภาวะทางการแพทย์บางอย่าง การเปลี่ยนแปลงหรือความผิดปกติใน “การตอบสนองของรูม่านตาตามจังหวะหายใจ” อาจเป็นสัญญาณบ่งบอกถึงปัญหาทางระบบประสาทที่ซ่อนอยู่ นับเป็นอีกวิธีตรวจการทำงานของสมองโดยไม่ต้องใช้วิธีที่ลุกล้ำเข้าร่างกาย
สำหรับผู้อ่านชาวไทย งานวิจัยนี้เปิดมุมมองใหม่ๆ ที่น่าสนใจว่า เราจะเข้าใจรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ของการมองเห็นได้ดีขึ้นอย่างไร ในเมืองใหญ่ที่วุ่นวายของไทยเรา ที่เต็มไปด้วยสิ่งเร้ารอบตัว การได้รู้ว่าเรื่องพื้นฐานอย่างลมหายใจอาจส่งผลต่อการมองเห็นของเราได้ นับเป็นเรื่องน่าทึ่งทีเดียว ลองนึกภาพว่าเรื่องนี้จะส่งผลต่อกิจกรรมที่ต้องใช้สายตามากๆ อย่างการอ่านหนังสือ หรือการขับรถท่ามกลางจราจรที่หนาแน่นได้อย่างไรบ้าง
ในทางวัฒนธรรม แนวคิดนี้ก็ไปตรงกับการฝึกสมาธิแบบไทยๆ ที่เน้นการกำหนดลมหายใจเพื่อเพิ่มความสงบและสมาธิ การที่วิทยาศาสตร์มายืนยันผลของลมหายใจต่อการมองเห็นนี้ ก็ยิ่งตอกย้ำแนวคิดเรื่องสุขภาพองค์รวมที่คนไทยให้ความสำคัญ และสอดคล้องกับภูมิปัญญาแต่โบราณที่ว่าร่างกายเราทำงานเชื่อมโยงกัน
ในอนาคต นักวิจัยคาดว่า การเปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อยของขนาดรูม่านตาตามจังหวะหายใจเข้าออกนี้ อาจสำคัญพอที่จะเปลี่ยนการรับรู้ภาพของเราขณะทำกิจกรรมต่างๆ ได้ รูม่านตาที่ขยายตอนหายใจออกอาจช่วยให้เห็นวัตถุจางๆ ได้ดีขึ้น ส่วนรูม่านตาที่หดเล็กลงตอนหายใจเข้าอาจช่วยให้มองเห็นรายละเอียดได้ชัดเจนขึ้น การค้นพบแบบนี้อาจนำไปสู่การบำบัดสายตาแบบใหม่ๆ ที่ออกแบบเฉพาะบุคคล หรือการฝึกเพื่อเสริมการรับรู้โดยใช้รูปแบบการหายใจ ซึ่งน่าจะเป็นประโยชน์กับผู้ที่มีปัญหาด้านการประมวลผลทางประสาทสัมผัส
สำหรับคนไทยที่สนใจอยากนำผลวิจัยนี้ไปใช้ การฝึกหายใจอย่างมีสติน่าจะเป็นวิธีง่ายๆ ที่ทำได้ทุกวัน การทำกิจกรรมอย่างโยคะหรือไทเก็ก ที่เน้นการหายใจให้สัมพันธ์กับการเคลื่อนไหว นอกจากจะช่วยให้สุขภาพโดยรวมดีขึ้นแล้ว ยังอาจช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการมองเห็นและการรับรู้ในแบบที่เราอาจไม่ทันสังเกตได้อีกด้วย
ในขณะที่วิทยาศาสตร์ยังคงค้นคว้าลึกลงไปในความเชื่อมโยงระหว่างระบบต่างๆ ของร่างกายกับการรับรู้ของเรา งานวิจัยแบบนี้ยิ่งตอกย้ำให้เห็นความซับซ้อนอันน่าทึ่งของร่างกายมนุษย์ เป็นเหมือนเครื่องเตือนใจให้เรารู้ว่าร่างกายเรานั้นเชื่อมโยงกันอยู่ตลอดเวลา กระตุ้นให้เราทั้งสงสัยใคร่รู้และหันมาใส่ใจร่างกายในชีวิตประจำวันมากขึ้น