ผลวิจัยชิ้นสำคัญที่ตีพิมพ์ในวารสาร Neuroscience of Consciousness เผยกลไกทางจิตวิทยาที่น่าขบคิด เมื่อคนเรารู้สึกว่ากำลังทำงานร่วมกับเครื่องจักรหรือ AI มันส่งผลต่อความมั่นใจในการตัดสินใจของเราอย่างไม่น่าเชื่อ งานวิจัยชี้ว่า เพียงแค่รับรู้ว่ากำลังทำงานกับปัญญาประดิษฐ์ (AI) ก็อาจบั่นทอนความเชื่อมั่นของคนเราได้ แม้ว่าสิ่งที่ตัดสินใจไปจะถูกต้องก็ตาม การค้นพบนี้กระตุ้นให้เราต้องหันมาทบทวนวิธีออกแบบการทำงานร่วมกันระหว่างมนุษย์กับเครื่องจักร โดยเฉพาะในยุคที่ระบบอัตโนมัติเข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันและที่ทำงานมากขึ้นทุกที
สำหรับประเทศไทย ที่กำลังมุ่งพัฒนาเทคโนโลยีของตัวเองอย่างแข็งขัน ผลการวิจัยนี้น่าจะกระทบใจใครหลายคน ผู้ที่คลุกคลีอยู่ในแวดวงเทคโนโลยีบ้านเราต่างจับตาดูการนำ AI มาใช้ ทั้งในด้านการศึกษา การแพทย์ และอื่นๆ อย่างใกล้ชิด ดังนั้น การทำความเข้าใจว่าปฏิสัมพันธ์เหล่านี้อาจส่งผลลึกๆ ต่อความมั่นใจในการตัดสินใจของเราได้อย่างไรจึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง
งานวิจัยนี้ นำทีมโดย เรมี ซานเชซ (Rèmi Sanchez) จาก ONERA และมหาวิทยาลัย Aix-Marseille มีเป้าหมายเพื่อเจาะลึกความสัมพันธ์ระหว่างความมั่นใจกับความแม่นยำในการตัดสินใจ โดยให้ผู้เข้าร่วมทดลองทำภารกิจเกี่ยวกับการรับรู้เพื่อตัดสินทิศทางการเคลื่อนไหว แล้วให้เลือกว่าจะเปลี่ยนคำตอบเดิมหรือไม่ หลังจากได้รับฟีดแบ็กจากผู้ร่วมงาน ซึ่งถูกบอกว่าเป็นเครื่องจักรหรือไม่ก็เป็นมนุษย์ด้วยกัน ผลปรากฏว่า ความมั่นใจของผู้เข้าร่วม (ไม่ใช่ความถูกต้องของการตัดสินใจครั้งแรก) คือปัจจัยหลักที่บอกว่าพวกเขาจะเปลี่ยนใจหรือไม่ เรื่องนี้ตอกย้ำว่า บ่อยครั้ง ความรู้สึกมั่นใจข้างในของเราเองต่างหากที่เป็นตัวตัดสินเมื่อต้องทำงานร่วมกับทั้งเครื่องจักรและมนุษย์ ไม่ใช่แค่ความยากง่ายของงาน
ซานเชซเล่าว่า “เราก็แปลกใจที่พบว่าผู้เข้าร่วมกลับมั่นใจน้อยลงเมื่อคิดว่าคู่หูเป็นเครื่องจักร ทั้งๆ ที่ประสิทธิภาพการทำงานของพวกเขาก็เท่าเดิม” ผลลัพธ์นี้ดันไปสอดคล้องกับกลไกทางความคิดของพวกเขาอย่างคาดไม่ถึง กล่าวคือ พวกเขาอาจเผลอคิดไปเองลึกๆ ว่าเครื่องจักรต้องแม่นยำกว่ามนุษย์อยู่แล้ว ซึ่งอาจเป็นอคติที่ก่อตัวขึ้นในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทรอบตัวเรามากขึ้นเรื่อยๆ
เมื่อมองในมุมของการศึกษาและบรรยากาศการทำงานในเมืองไทย ที่สื่อการเรียนรู้ดิจิทัลและผู้ช่วยเสมือนจริงกลายเป็นเรื่องปกติ ผลกระทบที่ตามมาจึงน่าคิด นักการศึกษาไทยอาจต้องพิจารณาเสริมโมดูลสร้างความมั่นใจเข้าไปในแพลตฟอร์มอีเลิร์นนิง เพื่อปลุกปั้นความเชื่อมั่นในตนเองของนักเรียนนักศึกษาให้แข็งแกร่งขึ้น จะได้แน่ใจว่าการพึ่งพาเทคโนโลยีจะไม่เผลอไปบั่นทอนความมั่นใจของผู้เรียน ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการคิดวิเคราะห์และสร้างสรรค์นวัตกรรม
งานวิจัยนี้ยังพบผลทางสรีรวิทยาที่น่าสนใจด้วย นั่นคือ ขนาดรูม่านตาที่ขยายออกและการกะพริบตา ซึ่งถูกติดตามระหว่างการทดลอง มีความสัมพันธ์กับระดับความมั่นใจ ตัวชี้วัดทางสรีรวิทยาเหล่านี้อาจนำไปสู่ความเป็นไปได้ของระบบสุดล้ำในอนาคตสำหรับประเทศไทย เช่น ห้องเรียนอัจฉริยะหรือที่ทำงานยุคใหม่ ที่สามารถปรับเนื้อหาการสอนและความยากง่ายของงานได้แบบเรียลไทม์ตามระดับความมั่นใจที่ตรวจจับได้ เพื่อส่งเสริมความลงตัวระหว่างกระบวนการที่ใช้เทคโนโลยีช่วยกับกระบวนการที่ยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง
วัฒนธรรมไทยที่ให้ความเคารพครูบาอาจารย์และความเห็นของผู้เชี่ยวชาญ ซึ่งมักถูกมองว่าเป็นผู้ทรงคุณวุฒิทั้งด้านคุณธรรมและสติปัญญา อาจต้องเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ เมื่อความเชื่อมั่นในความแม่นยำของเทคโนโลยีเข้ามาท้าทายองค์ความรู้แบบดั้งเดิม ศักยภาพของ AI ที่จะถูกมองว่าเป็น ‘เสียงแห่งปัญญา’ อีกรูปแบบหนึ่ง อาจท้าทายขนบธรรมเนียมเดิมๆ ซึ่งเป็นประเด็นที่สังคมไทยซึ่งผูกพันกับการเคารพตามลำดับชั้นมานานต้องขบคิด
นัยยะที่กว้างขึ้นของงานวิจัยทำนองนี้ยังเป็นเหมือนแสงนำทางให้ผู้กำหนดนโยบายและผู้นำองค์กรที่กำลังขับเคลื่อนประเทศสู่ยุคดิจิทัล พวกเขาอาจจำเป็นต้องลงทุนในกลยุทธ์ที่ดูแลเรื่องการรับรู้และความมั่นใจของคนทำงาน เพื่อจะได้ดึงศักยภาพสูงสุดของ AI มาใช้ โดยไม่ไปทำลายขวัญกำลังใจและประสิทธิภาพการตัดสินใจของบุคลากร
ในขณะที่ประเทศไทยยังคงเดินหน้ายกระดับมาตรฐานการศึกษาและสาธารณสุขโดยอาศัยการเรียนรู้ของเครื่อง (Machine Learning) ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่ายควรพิจารณามาตรการที่เป็นรูปธรรม ทั้งในการออกแบบ การนำไปใช้ และการอบรมผู้ใช้งาน เพื่อให้ตระหนักและป้องกันผลกระทบจาก AI ที่อาจค่อยๆ กัดกร่อนความมั่นใจของผู้คนไปอย่างเงียบๆ
โดยสรุป ขณะที่คนไทยเปิดรับเทคโนโลยีกันมากขึ้นเรื่อยๆ สิ่งสำคัญคือต้องรักษาสมดุลที่ส่งเสริมศักยภาพมนุษย์ ไม่ใช่ลดทอนคุณค่าของเรา นโยบายด้านการศึกษาและสุขภาพต้องผนวกการฝึกอบรมเกี่ยวกับการทำงานร่วมกับ AI โดยเน้นย้ำการส่งเสริมซึ่งกันและกันระหว่างความสามารถของมนุษย์กับศักยภาพของเทคโนโลยี การสร้างความเข้าใจและความไว้วางใจในหมู่ประชาชนจะเป็นกุญแจสำคัญที่จะทำให้มั่นใจได้ว่า เทคโนโลยีจะทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยที่สนับสนุนเรา ไม่ใช่เข้ามาบดบังความสามารถที่เรามี
แหล่งข้อมูลที่อ้างอิงในเนื้อหานี้มาจากบทวิเคราะห์งานวิจัยด้านประสาทวิทยาล่าสุดของ PsyPost โดยตรง (PsyPost)