มูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดล ประกาศให้รางวัลด้านการแพทย์ ปี ๒๕๖๗ แก่ ศาสตราจารย์ Tony Hunter แห่ง Salk Institute สหรัฐอเมริกา จากการค้นพบกระบวนการเติมอนุมูล ฟอสเฟต (phosphorylation) แก่สารภายในเซลล์ โดยเอ็นไซม์ protein kinase เป็นตัวเร่งปฏิกิริยา ที่ความผิดปกตินำสู่การเกิดเซลล์มะเร็ง การค้นพบนี้นำสู่การพัฒนายาต้านมะเร็งจำนวนมากมาย เช่น Imatinib ใช้รักษาโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว เป็นต้น (๑)
บ่ายวันที่ ๒๙ มกราคม ๒๕๖๘ ผมไปร่วมฟังการบรรยายของท่านที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ท่านคณบดีมากระซิบว่าท่านลื่นล้มตอนเดินในโรงพยาบาลเมื่อเช้า แต่ไม่เป็นอะไรมาก ตอนผู้รับพระราชทานทุนเดินเข้าห้องเราจึงไม่เห็นท่าน แต่หลังจากนั้นท่านก็เดินเข้ามาอย่างปกติ และตอนพูดก็พูดได้เหมือนไม่ป่วย พอเสร็จพิธีทางโรงพยาบาลรีบพาท่านไปพักทันที
ที่จริงท่านเป็นคนอังกฤษ เรียนจบปริญญาตรี-โท-เอก ที่เคมบริดจ์ ประวัติบอกว่าเป็นคนวัยเดียวกันกับผม จบปริญญาเอกแล้วตามภรรยาคนแรกไปทำงานที่อเมริกา Salk Institute ว่าจะไป ๒ ปี แต่ก็อยู่ยาวเรื่อยมา สนใจเรื่องการสร้างโปรตีนในเซลล์ ไปอเมริกาเพื่อร่วมทำวิจัยเกี่ยวกับไวรัสชนิดดีเอ็นเอ (มีเพียง ๖ ยีน) ที่ก่อมะเร็งในหนู โชคชตาดึงให้กลายเป็นนักวิจัยมะเร็ง ค้นหากลไกระดับโมเลกุลในการก่อมะเร็ง
ปี 1979 ท่านร่วมค้นพบว่ากระบวนการเติมอนุมูลฟอสเฟตเข้าไปในกรดอะมิโนของโปรตีน เป็นชนวนของการก่อมะเร็ง ... ค้นพบ protein kinase อันได้แก่ tyrosine kinase (ที่สร้าง phosphotyrosine) และอื่นๆ นำสู่การค้นพบระบบยีนเติมฟอสเฟตภายในเซลล์ของมนุษย์ ที่เรียกว่า kinome (เลียนคำว่า จีโนม – genome) ที่เวลานี้พบว่ามนุษย์มีประมาณ ๕๓๕ ยีนในระบบคิโนม สิ่งมีชีวิตที่มียีนในระบบคิโนมมากที่สุดคือข้าว (rice) มี ๔,๔๔๖ โปรตีนไคเนส
เป็นการฟังเรื่องราวของนักวิจัยในห้องปฏิบัติการ ที่ผลงานสร้างชื่อเสียงเกิดตอนอายุน้อย และเกิดจากเหตุบังเอิญ (serendipity) คือท่านทำแล็บแยกโปรตีนโดย electrophoresis ในสภาพที่เป็นกรดอย่างแรง pH 1.9 แต่ด้วยความขี้เกียจ จึงใช้น้ำยาที่ใช้แล้ว ซึ่งในความเป็นจริง pH 1.7 ทำให้โปรตีนแยกตัวดีกว่า และค้นพบ protein kinase
บ่ายวันที่ ๒๙ มกราคม ๒๕๖๘ นี้ ผมฟังผู้รับพระราชทานทุน ๒ ท่านเล่าเรื่องผลงานที่ก่อประโยชน์ไพศาลต่อเพื่อนมนุษย์ ท่านนี้เป็นนักวิจัยเรื่องราวที่เกิดขึ้นในระดับ micro world ภายในเซลล์ อีกท่านหนึ่ง (Jonathan Shepherd) เป็นนักวิจัยสังคม เป็นเรื่องราวในพื้นที่กว้างขวางของเมือง ทั้งสองกรณีเป็นการค้นพบสิ่งที่มนุษย์มองไม่เห็น ไม่รู้สึก แต่ได้รับผลกระทบอย่างรุนแรง
นำสู่การสะท้อนคิดในห้องพักของโรงแรม ตอนเช้ามืดวันที่ ๓๐ มกราคม ว่าชีวิตของผมเริ่มต้นด้วยงานในห้องปฏิบัติการ คิดว่าคงจะใช้ชีวิตทำงานเป็นนักวิจัยด้านโลหิตวิทยาและพันธุศาสตร์ แต่ผมกลับพาชีวิตของตนเองผกผันมาทำงานภาพกว้าง ทำความเข้าใจและร่วมขับเคลื่อนระบบของสังคม คือระบบสุขภาพ และระบบการศึกษา คล้ายเป็นการเรียนรู้ระบบสัญญาณภายในสังคม ที่ผมรู้สึกสนุกและมีโจทย์ที่ท้าทาย
ที่มานอนที่โรงแรม ๖ คืน ก็เพื่อทำหน้าที่ประธานคณะกรรมการจัดงาน PMAC ที่ในความเป็นจริง ทำหน้าที่นักเรียน เรียนรู้ภาพใหญ่ของระบบสุขภาพโลก เชื่อมโยงว่ามูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดล จะร่วมทำประโยชน์ได้อย่างไร
ชมวิดีทัศน์บันทึกการบรรยายได้ที่ (๒)
วิจารณ์ พานิช
๓๐ ม.ค. ๖๘
ห้อง ๔๖๒๒ โรงแรมเซนทารา แกรนด์
