จินตนาการนี้เกิดจากการอ่านหนังสือ The Worlds I See โดยศาสตราจารย์ Fei-Fei Li และชมรายการที่ศาสตราจารย์ผู้นี้เล่าใน YouTube หลายรายการ (๑) (๒)
นำสู่คำถามว่า มหาวิทยาลัย หรือระบบอุดมศึกษาไทย ร่วมกับภาคีในหลากหลายภาคส่วน ร่วมกันสร้าง Innovation Ecosystems ในสังคมไทย ให้เยาวชนที่มี “ความหลงไหลแรงกล้า” (passion) ในบางเรื่อง ได้มีโอกาสเป็นผู้ริเริ่มกระทำการ เพื่อการเรียนรู้และพัฒนาความริเริ่มสร้างสรรค์ของตน อย่างที่ ศ. เฟยเฟย ลี ได้รับเมื่อย้ายไปเรียนที่อเมริกา ตอนอายุ ๑๕ ปี ได้หรือไม่
เป็นจินตนาการระบบอุดมศึกษาที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงเครือข่ายโอกาส ให้เยาวชนที่เอาถ่านและมีแรงขับดันสูง ได้มีโอกาสได้ฝึกเป็นผู้ริเริ่มกระทำการ
มีสถาบันอุดมศึกษาที่ทำหน้าที่ให้ระบบนิเวศทางวิชาการที่มุ่งตอบคำถามเชิงทฤษฎี อย่างที่ นศ. เฟยเฟย ไปพบเห็นที่มหาวิทยาลัยพริ้นซตัน มหาวิทยาลัยที่เป็นประชาคมวิชาการแท้ เพื่อทำหน้าที่เป็น “ดินอุดม” (fertile soil) ให้แก่คนที่มีไฟทางวิชาการ ได้อาศัยเติบโต ทำประโยชน์ทางวิชาการให้แก่สังคม และโลก
ผู้บริหารในสถาบันอุดมศึกษาไทยควรอ่านหนังสือเล่มนี้ สำหรับใช้สะท้อนคิดสู่ระบบการศึกษาไทย ว่าเราจะช่วยกันทำอย่างไร เพื่อให้ส่วนหนึ่งของระบบ เป็น “ดินอุดม” (fertile soil) ของเยาวชนที่มีพลังสร้างสรรค์พิเศษ และมีแรงบันดาลใจสูงเป็นพิเศษ ต่อการตอบคำถามสำคัญๆ ของธรรมชาติ ของชุมชน ท้องถิ่น หรือบ้านเมือง
ที่จริงเรามีระบบสร้างนักวิชาการ จากเด็กเรียนเก่ง โดยมีทุนส่งไปเรียนต่างประเทศ แต่นั่นเป็น “ดินอุดม” ในต่างประเทศ ที่เมื่อคนเหล่านั้นกลับมาประเทศไทย ก็พบปัญหา “ผิดดิน” “ผิดกลิ่น” ไม่มี “ดินอุดม” แบบที่เขาคุ้นเคย ประเทศเราจึงขาดนักวิจัยและนวัตกรรม และระบบ อววน. ที่จะทำหน้าที่ฉุดประเทศออกจากหล่มรายได้ปานกลาง อย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน
เมื่ออ่านหนังสือเล่มนี้ ผมจึงหวนคิดกลับไปสมัยทำงานที่ สกว. เมื่อ ๓๐ ปีก่อน ที่ได้มีโอกาสสร้างโครงการทุนวิจัยปริญญาเอกกาญจนาภิเษก (คปก.) ที่หากผู้บริหารยุคต่อๆ มา มีความเข้าใจเรื่อง “ดินอุดม” อย่างที่ปรากฎชัดในหนังสือ The World I See เล่มนี้ โครงการ คปก. น่าจะได้พัฒนาต่อเนื่อง ร่วมกันโครงการทุนสนับสนุนอื่น จนในที่สุดมี มหาวิทยาลัยวิจัย ที่มีวัฒนธรรมสร้าง ระบบนิเวศ บ่มเพาะนักวิชาการผู้ประกอบการ ที่สร้างตัวตั้งแต่เริ่มเข้าเรียนในมหาวิทยาลัย และมีระบบทุนศึกษาต่อแบบเรียนจากการทำงานวิจัยและพัฒนา หรือวิจัยและนวัตกรรม อย่างที่ ศ. เฟเฟ ลี ได้รับในสหรัฐอเมริกา แม้จะเป็นเด็กเชื้อชาติจีน
ถึงเวลาหรือยัง ที่ผู้นำประเทศในระบบ อววน. จะคำนึงถึงการสร้าง “ดินอุดม” ในแผ่นดินแม่ แทนที่จะส่งเยาวชนปัญญาดีของเราไปเติบโตและพัฒนาใน “ดินอุดม” ทางวิชาการของแผ่นดินอื่น
วิจารณ์ พานิช
๒ พ.ย. ๖๗
