เปลี่ยนขาดการศึกษาโลก
องค์การสหประชาชาติ จัดการประชุม Transforming Education Summit ขึ้นที่สำนักงานใหญ่ ณ นครนิวยอร์ก ระหว่างวันที่ ๑๖, ๑๗ และ ๑๙ กันยายน ๒๕๖๕ ส่งสาร ๔ ประการในเรื่องการเปลี่ยนขาดการศึกษาโลก ใน Vision Statement (๑) คือ
- วิกฤติการศึกษา ส่วนที่สอดคล้องกับสภาพการศึกษาไทยคือ ระบบการศึกษาที่มีอยู่ในปัจจุบันไม่สอดคล้องกับอนาคตของโลกและสังคม
- เป้าหมายและสาระใหม่ โดยใช้หลัก ๒ ประการ (๑) รับประกันสิทธิของประชาชน ว่าจะได้รับการศึกษาคุณภาพสูงตลอดชีวิต (๒) การศึกษาต้องเป็นบริการสาธารณะที่เข้มแข็ง โดยต้องตีความหลักการทั้งสองสู่ห้องเรียน ครู และนักเรียน
การศึกษาที่เปลี่ยนขาดควรเป็นไปตามที่ชุมชน ครอบครัว พ่อแม่ และเด็ก ให้คุณค่าสูงสุด เพื่อสนองความต้องการ วัฒนธรรม และขีดความสามารถของพื้นที่ ประเทศ และโลก โดยการศึกษาที่เปลี่ยนขาดต้องสนองผู้เรียนใน ๔ ประเด็นหลัก คือ (๑) ให้เรียนรู้เป็น (learn to learn) ซึ่งเป็นไปตามทักษะแห่งศตวรรษที่ ๒๑ นั่นเอง (๒) ให้อยู่กับผู้อื่นและอยู่กับธรรมชาติเป็น (learn to live together) เน้นการยอมรับและเคารพความแตกต่างหลากหลาย และการมีส่วนร่วมการพัฒนาที่ยั่งยืน (๓) ทำเป็น (learn to do) เน้นการเรียนให้มีทักษะ (สมรรถนะ) มีระบบช่วยการยกระดับทักษะ และเปลี่ยนทักษะใหม่ ตลอดชีวิต เพื่อให้ทำงานและดำรงชีวิตในสังคมที่เปลี่ยนแปลงรุนแรงและรวดเร็วได้เป็นอย่างดี (๔) ดำรงตนเป็น (learn to be) เพื่อให้มีค่านิยมและขีดความสามารถในการดำรงชีวิตอย่างมีความหมาย มีความสุข และมีประโยชน์ต่อส่วนรวม เป็นผลของการเรียนรู้อย่างครบด้านหรือบูรณาการ
ผมตีความว่า การศึกษาที่เปลี่ยนขาด ทำหน้าที่สนับสนุนให้บุคคลเกิดการเรียนรู้อย่างครบด้าน และลุ่มลึก เพื่อชีวิตที่ดีของบุคคล และเพื่อทำประโยชน์ให้แก่ส่วนรวมและแก่โลก
3. เปลี่ยนขาดระบบการศึกษาเพื่อสนองเป้าหมายที่สูงส่ง (higher purpose) โดยดำเนินการเปลี่ยนขาดใน ๔ ด้านคือ
(๑) จัดให้มีระบบนิเวศการเรียนรู้ที่สนองการพัฒนาผู้เรียนทุกกลุ่ม ทุกคน โดยที่การเรียนรู้อาจเป็นแบบเป็นทางการหรือไม่เป็นทางการ เป็นแบบระบบสัมผัสตัวจริงหรือแบบเสมือน โรงเรียนต้องเป็นระบบนิเวศปลอดภัยเพื่อการเรียนรู้ของคนที่มีความแตกต่างหลากหลาย ให้ความเท่าเทียมกันในโอกาสเรียนรู้
(๒) ส่งเสริมให้ครูเปลี่ยนขาดตนเองสู่การทำหน้าที่ผู้นำการเปลี่ยนแปลง ครูต้องเป็นผู้สร้างความรู้ คุณอำนวย และไกด์ สู่ความเข้าใจความจริงที่ซับซ้อน ครูต้องได้รับการฝึกและสนับสนุนให้เปลี่ยนจากทำหน้าที่ถ่ายทอดความรู้เป็นหนุนให้ศิษย์สร้างสมรรถนะใส่ตน เปลี่ยนจากปฏิสัมพันธ์แนวดิ่งและทางเดียว เป็นปฏิสัมพันธ์แบบร่วมมือกัน ครูทำหน้าที่ส่งเสริมการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ ความสงสัย และความอยากรู้ ทำหน้าที่สร้างขีดความสามารถ ความสนุก และความมีวินัย ในการแก้ปัญหา เพื่อให้ครูทำหน้าที่ดังกล่าวได้ ต้องดำเนินการ ๔ ประการคือ
- ขยายขีดความสามารถ ความเป็นผู้ริเริ่มดำเนินการ และความมีอิสระ ของครู ส่งเสริมให้ครูตีความ ออกแบบและจัดการหลักสูตร รวมทั้งดำเนินการปรับและจัดลำดับความสำคัญเนื้อหาและกระบวนการเรียนรู้ เพื่อให้เหมาะสมต่อบริบทของผู้เรียน
- แก้ปัญหาขาดครู ซึ่งบริบทของประเทศไทยแตกต่าง ของเราควรเน้นการยกระดับสมรรถนะ และการพัฒนาวิชาชีพครูผ่านการเรียนรู้และพัฒนาตนเองจากประสบการณ์
- ปรับปรุงกลไกการรับครู และระบบความก้าวหน้าทางวิชาชีพ
- ให้ครูมีส่วนร่วมกำหนดนโยบาย รวมทั้งมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนขาดหลักสูตร และเปลี่ยนขาดการจัดประสบการณ์การเรียนรู้
(๓) ใช้การปฏิวัติดิจิทัลให้เกิดประโยชน์ต่อการศึกษา ใช้สร้างความเท่าเทียม และประสิทธิผลของการศึกษา โดยต้องดำเนินการ ๓ เรื่องคือ (๑) connectivity (๒) capacities (๓) content โดยพึงตระหนักว่า หากไม่ดำเนินการอย่างถูกต้อง การปฏิวัติดิจิทัลอาจสร้างผลลบให้แก่การศึกษา โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านความเสมอภาค
(๔) ลงทุนด้านการศึกษา โดยลงทุนเพิ่ม เพิ่มความเท่าเทียม และเพิ่มประสิทธิผล ซึ่งในบริบทของไทย ไม่ควรลงทุนเพิ่ม เพราะเราให้งบประมาณด้านการศึกษาสูงอยู่แล้ว ควรเพิ่มด้านคุณภาพของการจัดการ ให้การลงทุนก่อผลเพิ่มความเสมอภาค และเพิ่มประสิทธิผลด้านผลลัพธ์การเรียนรู้ เน้นการจัดการการลงทุนเพื่อผลต่ออนาคต สิ่งที่เราขาดคือการประเมินผลของการลงทุน ว่าส่งผลต่อผลลัพธ์การเรียนรู้ของผู้เรียนอย่างเหมาะสมหรือไม่
4. สภาวะผู้นำร่วม ที่รับผิดชอบต่อคำมั่นสัญญา ชื่อหัวข้อนี้ ทำให้ผมนึกถึง World Development Report 2018 : LEARNING to Realize Education’s Promise ที่ผมตีความเสนอความเห็นไว้ที่ (๒) โดยที่ Vision Statement ของการประชุมนี้เน้นผู้นำร่วมจากทุกภาคส่วน ไม่ใช่เฉพาะภาครัฐบาลเท่านั้น ต้องร่วมกันสร้างแผนที่นำทางของขบวนการเปลี่ยนขาด เอาไว้ตรวจสอบว่าดำเนินการไปตามแผนที่กำหนดไว้หรือไม่ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทุกฝ่ายได้เข้าร่วมเป็นผู้นำของขบวนการหรือไม่
องค์การสหประชาชาติ ขับเคลื่อนการเปลี่ยนขาดระบบการศึกษาของประเทศต่างๆ เน้นที่ SDG 4 หวังให้ระบบการศึกษาเป็นแรงขับดันการเปลี่ยนขาดระบบพัฒนาของโลก ให้เป็นมิตรต่อ SDG เพื่อความอยู่รอดและยั่งยืนร่วมกันของมนุษย์ สภาพแวดล้อม และโลก
ประเทศไทยน่าจะสร้างกลวิธีทำงานร่วมกับ UN ในการบรรลุเป้าหมายระดับโลกดังกล่าว และในขณะเดียวกัน ก็เพื่อใช้กลไกของ UN ช่วยหนุนการเปลี่ยนขาดระบบการศึกษาไทยด้วย
วิจารณ์ พานิช
๓ ส.ค. ๖๖
