บันทึกชุด เรียนรู้จากประสบการณ์ นี้ ตีความแบบสรุปจากหนังสือ Experiential Learning : Experience as the Source of Learning and Development, 2nd Edition (2015) เขียนโดย David A. Kolb
ตอนที่ ๑๑ นี้ สะท้อนคิดจากการอ่านหนังสือตลอดเล่ม และจากการตีความเขียนในบันทึกตอนที่ ๑ – ๑๐ นำสู่
ข้อสรุปอย่างสั้นที่สุดคือ ครูต้องเรียนรู้จากประสบการณ์ ครูต้องมีทักษะในการเรียนรู้จากประสบการณ์
การเรียนรู้กับการพัฒนาเป็นกระบวนการที่เชื่อมโยงและส่งเสริมซึ่งกันและกัน ทั้งที่เป็นการเรียนรู้และพัฒนาของบุคคล และที่เป็นของสังคมหรือโลก การเรียนรู้ของบุคคลกับการเรียนรู้ของสังคมก็เชื่อมโยงและส่งเสริมซึ่งกันและกัน
การเรียนรู้และพัฒนา เป็นปฏิสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับสภาพแวดล้อม
ทฤษฎีการเรียนรู้จากประสบการณ์เน้นที่ปฏิสัมพันธ์ ระหว่างตัวบุคคลกับสภาพแวดล้อม คำว่าปฏิสัมพันธ์คือ transaction ซึ่งหมายความว่า เมื่อมีปฏิสัมพันธ์กันแล้ว เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งสองฝ่าย การเรียนรู้จากประสบการณ์ จึงสร้างการเปลี่ยนแปลงทั้งต่อตัวบุคคล และต่อสภาพแวดล้อม
โดยที่กระบวนการเรียนรู้เป็นกระบวนการทางสังคม บุคคลจึงถูกหล่อหลอมกล่อมเกลาจากวัฒนธรรม และสภาพแวดล้อมรอบตัวด้วย
L.S. Vygotsky เสนอหลักการ zone of proximal development ซึ่งหมายถึง การบรรลุเป้าหมายการพัฒนาหรือการเรียนรู้ใน “ระดับรู้จริง” (mastery learning) ที่จะต้องมีกิจกรรมการโค้ช หรือจัดระบบการเรียนรู้ ไม่ใช่ปล่อยให้บุคคลเรียนเองตามบุญตามกรรม ซึ่งก็เท่ากับเป็นการจัดสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการเรียนรู้ที่สุด
กล่าวใหม่ว่า สภาพแวดล้อมอาจเอื้อ หรือขัดขวาง หรือเบี่ยงเบนเป้าหมายของการเรียนรู้ก็ได้ เป็นหน้าที่ของหน่วยงานที่รับผิดชอบของประเทศ และของท้องถิ่น ที่จะต้องตั้งคำถาม และตอบคำถามนี้ ว่าระบบการศึกษาหรือระบบการเรียนรู้ที่มีอยู่ เป็นพื้นที่เรียนรู้ที่เอื้อให้เด็กและเยาวชนเข้าสู่ zone of proximal development หรือไม่
หนังสือเอ่ยถึง education for critical consciousness ซึ่งหมายถึงการศึกษาที่สร้างมนุษย์ที่มีการคิดอย่างมีวิจารณญาณ (critical thinking) ซึ่งผมคิดว่า ยังเป็นเพียงส่วนเดียวของ 21st Century Skills ที่อย่างน้อยต้องมีทักษะสำคัญ 4C คือ critical thinking, creativity, collaboration, communication ที่เวลานี้เป็นที่ตกลงกันว่า การศึกษาในปัจจุบันต้องเตรียมคนไว้เผชิญอนาคตที่จะเปลี่ยนแปลงรวดเร็วและไม่แน่นอน จึงต้องเอื้อให้บุคคลพัฒนาทักษะ (สมรรถนะ) แห่งอนาคต (future skills) ที่บางทีเรียกว่า transferable skills ที่มีผู้เสนอว่ามี ๑๗ ตัว ที่มีปฏิสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน (gotoknow.org/posts/tags/Ehlers)
พัฒนาเพื่อความแตกต่าง และเพื่อทำตัวให้ผสมกลมกลืน
การเรียนรู้และพัฒนา อาศัยกิจกรรมหรือกระบวนการที่เป็นขั้วตรงกันข้าม และเพื่อเป้าหมายที่เป็นขั้วตรงกันข้ามด้วย ในที่นี้คือเป้าหมายการสร้างตัวตนที่แตกต่างหรือจำเพาะของแต่ละบุคคล (differentiation) และในขณะเดียวกันก็ส่งเสริมให้ตัวบุคคลรู้จักทำตัวให้เข้ากับสังคมได้ดี (integration)
เป้าหมายเช่นนี้ จะบรรลุได้ต้องเน้นเรียนรู้จากประสบการณ์ และเรียนรู้ร่วมกับเพื่อนๆ และร่วมกับสังคมรอบด้าน
การพัฒนาเป็นเส้นตรง กับการพัฒนาที่ซับซ้อน
การพัฒนาที่แท้จริงและถูกต้อง คือการพัฒนาอย่างเป็นองค์รวม (holistic development) ไม่ใช่พัฒนาเพียงบางด้าน และเป็นการพัฒนาจากประสบการณ์ ซึ่งเป็นการพัฒนาที่ซับซ้อน มีหลายเป้าหมายในเวลาเดียวกัน ไม่ใช่แค่พัฒนาความรู้ (knowledge) เท่านั้น มีการเสนอว่า เป็นการพัฒนา ทักษะแห่งศตวรรษที่ ๒๑ และต่อมามีการเสนอว่า การศึกษาต้องพัฒนา VASK ไปพร้อมๆ กัน (gotoknow.org/posts/702910)
พัฒนาด้วยการเรียนรู้จากประสบการณ์
มนุษย์เราเรียนรู้โดยยกระดับความซับซ้อน ๔ ด้านที่บูรณาการกัน สู่พัฒนาการหรือวุฒิภาวะของตัวตน
การเรียนรู้เพื่อยกระดับความซับซ้อน ๔ แบบ ได้แก่
- ความซับซ้อนด้านจิตใจ (affective complexity) ที่เรียนรู้ผ่านประสบการณ์ตรง (CE) สู่พัฒนาการทางอารมณ์ (higher-order sentiment)
- ความซับซ้อนด้านการรับรู้ (perceptual complexity) ที่เรียนรู้ผ่าน RO นำสู่พัฒนาการด้านความช่างสังเกต
- ความซับซ้อนด้านสัญญลักษณ์ (symbolic complexity) ที่เรียนรู้ผ่าน AC นำสู่พัฒนาการด้านการมีหลักการระดับสูง (higher-order concept)
- ความซับซ้อนด้านการลองปฏิบัติ (AE) นำสู่การปฏิบัติที่ซับซ้อน (higher-order action)
ดังแสดงในรูปข้างล่าง ที่คัดลอกมาจากหนังสือ โดยแทนพัฒนาการด้วยรูปกรวยยอดแหลม ที่ยอดเป็นการบรรจบหรือบูรณาการเป็นหนึ่งเดียวของพัฒนาการ ๔ ด้าน ที่มีพัฒนาการ ๓ ระดับ คือ (๑) ระดับรับมาจากภายนอก (acquisition) (๒) ระดับเกิดความชำนาญเฉพาะด้าน (specialization) และ (๓) ระดับบูรณาการพัฒนาการทุกด้าน (integration) โดยที่ในระหว่างทางเกิดกระบวนการที่ไปในทางบวก และทางลบมากมาย เมื่อผ่านเกลียวยกระดับความรู้จากประสบการณ์ (ร่วมกับเพื่อนนักเรียน มีครูเป็นโค้ช) ก็ค่อยๆ เกิดการเรียนรู้ยกระดับขึ้นไป
กระบวนการดังกล่าวเกิดขึ้นตลอดชีวิต โดยมีขั้นตอนของมัน และมีรายละเอียดมากมายในหนังสือต้นฉบับ
สติระลึกรู้, การเรียนรู้, และการพัฒนา
ได้เกริ่นนำในตอนท้ายของหัวข้อย่อยที่แล้ว ว่าพัฒนาการสู่การเรียนรู้ระดับสูง (higher-order learning) ของมนุษย์มี ๓ ระดับคือ (๑) ระดับรับมาจากภายนอก (acquisition) (๒) ระดับเกิดความชำนาญเฉพาะด้าน (specialization) และ (๓) ระดับบูรณาการพัฒนาการทุกด้าน (integration) แต่ละระดับกำกับโดยสติระลึกรู้ที่ต่างระดับกัน จึงมีสติระลึกรู้สำหรับกำกับการเรียนรู้ ๓ ระดับ ได้แก่ (๑) ระดับรับเข้า (registrative consciousness) (๒) ระดับตีความ (interpretive consciousness) (๓) ระดับบูรณาการ (integrative consciousness) ตรงตามระดับของการเรียนรู้
เท่ากับในการเรียนรู้จากประสบการณ์นอกจากมีการยกระดับความรู้ และยกระดับการเรียนรู้แล้ว ยังเกิดผลยกระดับสติระลึกรู้ด้วย
การเรียนรู้ก่อผลพัฒนาสติระลึกรู้
การเรียนรู้เบื้องต้นเกิดจาก ๔ กระบวนการคือ การปรับให้เข้ากัน (accommodation) การเชื่อมเข้าด้วยกัน (assimilation) การหาความเหมือน (convergent) การหาความต่าง (divergent) แล้วมีการพัฒนาสู่การเรียนรู้ระดับสูงขึ้น (higher-order learning) โดยการบูรณาการกระบวนการเหล่านี้ ผ่านประสบการณ์
เมื่อประสบการณ์เรียกร้องการเรียนรู้ระดับสูงขึ้น ก็ย่อมต้องการสติระลึกรู้ระดับสูงขึ้นด้วย เท่ากับผู้เรียนรู้ได้ฝึกสติระลึกรู้ไปในตัว
ผมไม่เห็นพ้องกับข้อความเกี่ยวกับสติระลึกรู้ในหนังสือมากนัก ผมยังคิดว่ามีหลักการเกี่ยวกับ EF – executive functions ที่เข้ามาเกี่ยวข้อง โดยเฉพาะการมีสติควบคุมแรงกระตุ้นจากภายในหรือภายนอกให้แสดงพฤติกรรมภายใต้แรงกดดันบางอย่าง ที่จะทำให้การหมุนเกลียวยกระดับความรู้มีการสะดุด เป็นเรื่องของการมีสติระลึกรู้ด้านการควบคุมอารมณ์
ผมเชื่อว่า การเรียนรู้ที่ดี ช่วยพัฒนาสติระลึกรู้ด้านอารมณ์และสังคม (socio-emotional skills) ด้วย
การปรับตัว, สติระลึกรู้, และพัฒนาการ
เขาสรุปการพัฒนา การปรับตัว สติระลึกรู้ ตามระดับพัฒนาการตั้งแต่เป็นเด็กจนเป็นผู้ใหญ่และชรา ในตารางที่ 6.1 ที่ผมคัดลอกมาดังนี้
หากดูที่หัวข้อโครงสร้างของสติระลึกรู้ ในบรรทัดถัดลงมา หัวข้อ extension in time หมายถึงช่วงเวลาที่มีสติระลึกรู้ (หรือความทรงจำ) เรื่องนั้นๆ จะเห็นว่าในช่วงเป็นทารกอาจยาวแค่เป็นวินาที แล้วยาวขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น เมื่ออายุมากความทรงจำเป็นสิบปีหรือตลอดช่วงอายุ (หากไม่หลงลืมเพราะความชรา)
หัวข้อบนสุด Developmental stage of maturation ช่วงรับเข้า (acquisition) เกิดขึ้นในทารกและเด็กเล็ก เมื่อเป็นเด็กโต เข้าสู่การศึกษา ก็เป็นช่วงเรียนรู้เฉพาะด้าน (specialization) เมื่อโตขึ้นอีกจึงเข้าสู่ช่วงบูรณาการ (integration)
หัวข้อที่ ๕ ไล่จากข้างบน เรื่อง Feedback structure น่าสนใจมาก ในช่วงต้นของพัฒนาการ คือช่วงรับเข้า (aacquisition) การป้อนกลับเป็น first order feedback เพื่อให้ทำได้ หรือบรรลุเป้าหมายง่ายๆ ที่มีความชัดเจน ในช่วงที่สอง เรียนรู้เฉพาะด้าน (specialization) การป้อนกลับเป็น second order feedback เพื่อปรับเป้าหมาย และปรับวิธีการเรียนรู้ เพื่อให้เกิดทักษะการเรียนรู้ (learning how to learn) ในช่วงที่สาม บูรณาการ (integration) การป้อนกลับเป็น third order feedback ด้วยสติระลึกรู้ด้านความมั่นคงในคุณธรรม (integrity) เพื่อเชื่อมโยงเป้าหมายกิจกรรมเข้ากับเป้าหมายยิ่งใหญ่ (purpose) ของชีวิต
ในหัวข้อ Structure of consciousness ระบุระดับที่สามคือ integrative consciousness เขาเอ่ยถึงระดับที่สูงขึ้นไปอีก คือ transcendent consciousness สติระลึกรู้สิ่งที่อยู่เหนือโลก ซึ่งเป็นคติตะวันออก ซึ่งตรงกับ Kohlberg’s 7th stage of moral development คือสู่สภาพไร้ตัวตน หมดความเห็นแก่ตัว หลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวกับจักรวาล ซึ่งก็คือ นิพพาน ในคติพุทธ ซึ่งเป็นพัฒนาการสูงสุดของความเป็นมนุษย์
ผมขอเชิญชวนให้ท่านผู้อ่าน อ่านตารางที่ 6.1 อย่างละเอียดและลองตีความเอง จะได้เรียนรู้มาก
Subject Object Theory ของ Kegan
เป็นทฤษฎีเกี่ยวกับพัฒนาการ ที่เสนอว่ามี ๕ ระดับ โดย Robert Kegan คือ impulsive, imperial, interpersonal, institutional, interindividual ซึ่งมีตารางอธิบายไว้ที่ https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Kegan
ขอขอบคุณ นพ. เนตร รามแก้ว ที่กรุณาส่งหนังสือมาให้
วิจารณ์ พานิช
๑๕ เม.ย. ๖๖
