ใช้ทักษะชีวิตอย่างไรจึงจะอยู่ในสังคมอย่างมีความสุข ?

ใช้ทักษะชีวิตอย่างไรจึงจะอยู่ในสังคมอย่างมีความสุข ?

ดร. ถวิล อรัญเวศ

ทักษะชีวิตเป็นความสามารถของบุคคลที่จะจัดการกับปัญหาต่างๆ รอบตัวในสภาพสังคมปัจจุบัน และเตรียมพร้อมสำหรับการปรับตัวในอนาคต หรือการที่บุคคลสามารถแก้ไขปัญหาให้กับตนเองได้ในทางออกที่ดีกรณีเผชิญกับวิกฤติปัญหา ดังคำที่ว่า

“รู้อะไรไม่สู้รู้วิชา
รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดคน”

คำที่ว่า
“รู้อะไร ไม่สู้รู้วิชา
รู้รักษาตัวรอด เป็นยอดคน”

ดังกล่าว น่าจะเปรียบเปรยให้เรารู้จักเอาตัวรอด หรือมีทักษะชีวิตนั้นเอง
ทักษะชีวิต (Life skills) เป็นทักษะพฤติกรรมความสามารถของบุคคลในการปรับตัวที่ดี ซึ่งช่วยให้คนเราสามารถตั้งรับมือกับปัญหาของชีวิตที่กำลังเผชิญอยู่ได้อย่างชาญฉลาดและมีประสิทธิภาพ หรือกล่าวอีกนักหนึ่ง ทักษะชีวิตคือความสามารถในการแก้ปัญหาให้กับตนเองได้ทางจิต สังคม (psychosocial competency) มีทักษะจำนวนหนึ่งที่จะได้จากการสอนหรือการปฏิบัติโดยตรงเพื่อใช้ในการแกไขปัญหา แต่ทักษะที่ช่วยให้คนเราอยู่ในสังคมอย่างมีความสุข (well-being) และช่วยให้คนเราเป็นสมาชิกทางสังคมที่ดีและมีส่วนก่อประโยชน์ได้เป็นอย่างดี นั้นก็คือ “ทักษะชีวิต” จะเรียกว่า เป็นทักษะการรู้จักรักษาตัวให้พ้นจากปัญหาที่กำลังเผชิญอยู่ก็ว่าได้ หรือทักษะการแก้ปัญหาอันชาญฉลาดให้กับตนเองก็ว่าได้ดังคำที่ว่า “รู้อะไร ไม่สู้รู้วิชา แต่รู้รักษาตัวรอดคือยอดคน”

ทักษะชีวิต ถือว่าเป็นความสามารถขั้นพื้นฐานของบุคคลในการปรับตัวและเลือกทางเดินชีวิตที่เหมาะสม เพื่อที่จะสามารถเผชิญปัญหาต่าง ๆที่อยู่รอบตัวในสภาพสังคมปัจจุบันและเตรียมพร้อมสำหรับอนาคต ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยอาศัยการถ่ายทอดประสบการณ์ด้วยการฝึกฝนอบรม

ทักษะชีวิต หมายถึง ความสามารถเชิงสังคมจิตวิทยา ที่จะช่วยให้บุคคลสามารถเผชิญสถานการณ์ต่างๆ ในชีวิตประจำวันได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมีความสามารถที่จะปรับตัวได้ในอนาคต

ทักษะชีวิต หมายถึง ความสามารถของบุคคล ซึ่งประกอบด้วยความรู้และเจตคติในการจัดการกับปัญหาต่างๆรอบตัวในสังคมปัจจุบันและเตรียมความพร้อมสำหรับการปรับตัวในอนาคต ทั้งในเรื่องบทบาทหญิงชาย เพศสัมพันธ์ สารเสพติด สุขภาพ จริยธรรม อิทธิพลของสื่อ สิ่งแวดล้อม ชีวิตครอบครัว ตลอดจนปัญหาสังคมด้วยความคิดเชิงเหตุผล ซึ่งนำไปสู่การตัดสินใจแก้ปัญหาได้อย่างสร้างสรรค์ (กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข)

ทักษะชีวิต คือ คือทักษะทางสังคมจิตวิทยา ที่จะช่วยให้เด็กสามารถอยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุขและรับมือกับปัญหาและความเปลี่ยนแปลงต่างๆได้ พ่อแม่สามารถสร้างเสริมทักษะชีวิตให้ลูกตั้งแต่เด็ก ด้วยความรักความอบอุ่นและให้ความไว้วางใจ มีการสื่อสารที่ดีต่อกัน ต่างคนต่างไว้วางใจปรึกษาหารือ มีการยอมรับฟังความคิดเห็น มั่นคง มีหลักการ มีเหตุผล มีความยืดหยุ่น ควบคุมตัวเองได้ดี ทั้งอารมณ์และพฤติกรรม ยอมรับความสามารถของเด็ก เข้าใจและสนับสนุนในความสามารถด้านอื่นๆ

ทักษะชีวิต หมายถึง ความสามารถเชิงสังคมจิตวิทยา ที่จะช่วยให้บุคคลสามารถเผชิญสถานการณ์ต่างๆ ในชีวิตประจำวันได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมีความสามารถที่จะปรับตัวได้ในอนาคต ทักษะชีวิตจะมีส่วนช่วยให้วัยรุ่น สามารถนำความรู้ในเรื่องต่างๆ มาเชื่อมโยงกับทัศนคติ ผ่านการคิดวิเคราะห์ไตร่ตรองถึงผลที่จะเกิดขึ้น และตัดสินใจปฏิบัติในสิ่งที่เหมาะสมได้ ซึ่งจำเป็นอย่างมากในเรื่องของการดูแลสุขภาพ การป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ยาเสพติดการตั้งครรภ์ หรือท้องไม่พร้อม ความปลอดภัย คุณธรรมจริยธรรม ฯลฯ ทำให้เด็กสามารถอยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุข และรับมือกับปัญหาและความเปลี่ยนแปลงต่างๆ ที่กำลังเผชิญได้เป็นอย่างดี

สรุป

ทักษะชีวิต หมายถึงความรู้ความสามารถของบุคคลในการแก้ปัญหาต่างๆ ที่กำลังจะเกิดขึ้นกับตนเอง ครอบครัวและสังคมด้วยความรู้ ความเข้าใจ และสามารถเลือกแนวทางในการดำรงชีวิตเพื่อให้สามารถดำรงตนอยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุขเป็นวิธีการแก้ปัญหาอย่างชาญฉลาด

ประเภททักษะชีวิต

ทักษะชีวิตที่สำคัญ ๑๐ ประการ

1. การตัดสินใจ

เป็นความสามารถชั้นสูงของบุคคล นั้นก็หมายถึงมีข้อมูลเพียงพอจึงสามารถตัดสินใจเกี่ยวกับเรื่องราวต่างๆ ในชีวิตได้อย่างรอบคอบ

2. การแก้ปัญหา

การแก้ปัญหาเป็น เกิดจากความสามารถในการจัดการกับปัญหาที่เกิดขึ้นในชีวิตได้อย่างมีระบบ ไม่เกิดความเครียด เฉลียวฉลาด เปรื่องปราชญ์ หรือฉลาดทางอารมณ์ และเฉียบคมทางปัญญา

3. การคิดวิเคราะห์

เป็นความสามารถในการคิดวิเคราะห์ คิดแยกแยะข้อมูล ข่าวสาร ปัญหาและสถานการณ์ต่างๆ รอบตัวได้ อย่างรอบด้าน

4. การคิดสร้างสรรค์

เป็นความสามารถในการตัดสินใจและแก้ไขปัญหาโดยคิดสร้างสรรค์ เพื่อค้นหาทางเลือกต่าง ๆ และผลที่จะเกิดขึ้นในแต่ละทางเลือก และสามารถนำประสบการณ์มาปรับใช้ในชีวิตประจำวันได้อย่างเหมาะสม ถ้าเปรียบเทียบกับอริยสัจ 4 ก็อยู่ในขั้นนิโรธและขั้นมรรค

5. การสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ

คือความสามารถในการใช้คำพูด มีวาทศิลป์ในการพูด มีทักษะปฏิเสธคำชักชวนของเพื่อนซึ่งชักชวนไปในทางที่ไม่ดี เช่น ชักชวนสูบบุหรี่ ชักชวนดื่มน้ำเมา สุรา เมรัย ชักชวนเที่ยวเล่นในยามวิกาล ในที่อโคจรต่างๆ สามารถแสดงออกถึงความคิดและความรู้สึกของตนเอง เช่น การแสดงความคิดเห็น ความต้องการ ความชื่นชม การขอร้อง การเจรจาต่อรอง การตักเตือน การช่วยเหลือ การปฏิเสธ บัวไม่ให้ช้ำ น้ำไม่ให้ขุ่น ฯลฯ

6. การสร้างสัมพันธภาพ

คือความสามารถในการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างบุคคล และรักษาความสัมพันธ์นั้นไว้ได้ เช่น รู้จักยิ้ม ไหว้ ทักทาย มีความโอบอ้อมอารี วจีไพเราะสงเคราะห์ผู้คน เสมอต้นเสมอปลาย

7. การตระหนักรู้ในตน

คือความสามารถในการรู้จักและเข้าใจตนเอง เช่น รู้ข้อดี ข้อเสียของตนเอง รู้ความต้องการ และสิ่งที่ไม่ต้องการของตนเอง ซึ่งจะช่วยให้รู้ตัวเองเวลาเผชิญกับความเครียด หรือสถานการณ์ต่าง ๆ สามารถปรับตนเองให้เข้ากับสภาพแวดล้อมที่กำลังเผชิญอยู่ได้

8. ความเห็นใจผู้อื่น

ความสามารถในการนำใจเขามาสู่ใจเรา เข้าใจความเหมือนหรือความแตกต่างระหว่างบุคคล ในด้านความสามารถ เพศ วัย ระดับการศึกษา ศาสนา ความเชื่อ สีผิว อาชีพ ฯลฯ เข้าใจความรู้สึก และยอมรับบุคคลอื่นที่ต่างจากตนเอง

9. การจัดการกับอารมณ์ต่างๆ

คือความฉลาดทางอารมณ์และเฉียบคมทางปัญญา สามารถรับรู้อารมณ์ของตนเองและผู้อื่น รู้ว่าอารมณ์มีผลต่อการแสดงพฤติกรรมอย่างไร รู้วิธีจัดการกับอารมณ์โกรธหรือโศกเศร้าที่ส่งผลทางลบต่อร่างกาย และจิตใจได้ รู้จักข่มใจ อดทน อดกลั้นได้

10. การจัดการกับความเครียด

คือความสามารถในด้านวุฒิภาวะทางอารมณ์ รู้ว่าเรากำลังมีสภาพอารมณ์ดี อารมณ์ร้าย รับรู้ถึงสาเหตุของความเครียด รู้วิธีผ่อนคลายความเครียด และแนวทางในการควบคุมระดับความเครียดของตนเองได้

บทบาทของพ่อแม่
ต่อการเสริมสร้างทักษะชีวิต

พ่อแม่ ซึ่งเป็นคนใกล้ชิดกับบุตรหลาน สามารถช่วยเสริมทักษะชีวิตให้ลูกได้ตั้งแต่เล็กหรือเยาว์วัย จนเป็นวัยรุ่น โดยพ่อแม่สามารถทำได้ง่าย ๆ คือการมอบความรักความอบอุ่นและให้ความไว้วางใจ ก่อให้เกิดสัมพันธภาพที่ดีต่อกัน ทำให้เกิดความพร้อมในการรับฟัง เพื่อเรียนรู้ซึ่งกันและกัน มีการพูดจาสื่อสารที่ดีต่อกัน ต่างคนต่างไว้วางใจ ปรึกษาหารือ หรือเล่าเหตุการณ์ต่างๆ ที่ประสบมาให้ฟัง มีการยอมรับฟังความคิดเห็นซึ่งพ่อแม่และลูกจะแสดงความคิดเห็นคล้อยตาม หรือขัดแย้งกันได้ในบรรยากาศที่เป็นกันเองพ่อแม่ต้องมีความมั่นคง อดทน มีหลักการมาตรฐานเดียวกันทั้งพ่อและแม่ มีความยืดหยุ่นมีเหตุผลที่ดีพ่อแม่ควบคุมตัวเองได้ดี ทั้งอารมณ์และพฤติกรรม พ่อแม่มีลักษณะที่ยอมรับความสามารถของเด็ก เข้าใจและสนับสนุนในความสามารถด้านอื่นๆ ของบุตรหลาน

กลยุทธ์การสร้างทักษะชีวิต

การใช้ทักษะชีวิตเพื่ออยู่ในสังคมอย่างมีความสุข

1. การตระหนักรับรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น

2. การรู้จักคิดวิเคราะห์ ตัดสินใจและแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์

3. การรู้จักจัดการกับอารมณ์และความเครียดของตนเองได้

โดยใช้หลักพุทธธรรม

4. การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น

5. เข้าใจตนเองและผู้อื่นเป็นอย่างดี

สมรรถนะผู้เรียน

1. ทักษะการสื่อสาร

การสื่อสารเป็นการถ่ายทอด

เรื่องราวหรือพูดจาพาทีกับผู้อื่น โดยเฉพาะ

เมื่อมีใครมาชักชวนให้เสพยาเสพติดก็ใช้

คำพูดปฏิเสธเชิงสร้างสรรค์ บัวไม่ให้ซ้ำน้ำ

ไม่ให้ขุ่น

2. ทักษะการคิด

การคิดต้องใคร่ครวญให้ดี คิด

วิเคราะห์ คิดรอบด้าน คิดจะทำให้ตนเองและ

ผู้อื่นไม่เดือดร้อน ไม่ทำลาย

สัมพันธภาพที่ดีซึ่งกันและกัน คิดเป็น

มโนสุจริต คิดดีต่อกัน คิดหาทางแก้ปัญหา

และทางออกอย่างสันติวิธี

3. ทักษะแก้ปัญหา

การแก้ปัญหาที่ดี ต้องแก้ปัญหา

โดยสันติวิธี Win Win ไม่สร้างปัญหาเพิ่ม

ลดปัญหาให้น้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้ เจรจา

ไกล่เกลี่ยหาทางออกที่ดีให้จนได้ทักษะชีวิต เช่น

3.1.การตระหนักรับรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น

3.2.การรู้จักคิดวิเคราะห์ ตัดสินใจและแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์

3.3 การรู้จักจัดการกับอารมณ์และความเครียดของตนเองได้โดยใช้หลักพุทธธรรม

3.4 การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่นเข้าใจตนเองและผู้อื่นเป็นอย่างดี

หลักธรรมสำหรับทักษะชีวิต

1. ธรรมมีอุปการะมาก

สติ ระลึกได้เสมอขณะทำขณะพูด ขณะคิด

สัมปชัญญะรู้ตัวเสมอขณะทำขณะพูดและขณะคิด

3. ธรรมอันทำให้งาม

ขันติ ความอดทน อดกลั้น ข่มใจ

โสรัจจะสงบเสงี่ยม เจียมตัวเสมอ

อริยสัจ 4

ทุกข์รู้ปัญหา ตระหนักในปัญหา

สมุทัยรู้สาเหตุปัญหา วิเคราะห์ได้

ว่าปัญหามาจากอะไร

นิโรธรู้ว่าจะหาวิธีอะไรมาจัดการ

กับปัญหานั้น ๆ ได้อย่างสันติวิธี

มรรค หาวิธีปฏิบัติที่ดีมาเป็น

เครื่องมือในการแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนต่อไป

สรุป

ทักษะชีวิตคือความสามารถของ

บุคคลที่จะจัดการกับปัญหาต่างๆ รอบตัวใน

สภาพสังคมปัจจุบัน และเตรียมพร้อม

สำหรับการปรับตัวในอนาคต ได้แก่บุคคล

สามารถแก้ไขปัญหาให้กับตนเองได้อย่าง

สันติวิธีและไม่ทำให้ผู้อื่นเดือนร้อนและสามารถ

ดำรงตนในสังคมอย่างมีความสุข

แหล่งข้อมูล

https://goo.gl/vwbu8H

https://goo.gl/1k5t3j