ห้องสมุดในอนาคต สู่ยุคดิจิทัล

โลกที่เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา ไม่สามารถหยุดยั้งการเจริญเติบโตของเทคโนโลยี อีกทั้งยังมีการแข่งขันกันสูง ยุคสมัยได้เปลี่ยนวิถีชีวิตไปตลอดกาลโดยที่มนุษย์ไม่อาจรู้ตัวทัน จากร้านหนังสือที่มีผู้คนมากมายที่สนใจในกลิ่นอายของหนังสือ กลิ่นของกระดาษ หรือไม่ว่าจะเป็นห้องสมุดเงียบๆ เหมาะแก่การนั่งอ่านหนังสือคนเดียว จนปัจจุบันในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

เมื่อพฤติกรรมของผู้ใช้และความสำคัญของสื่อหลักในพื้นที่เปลี่ยนไป
การใช้พื้นที่ก็เปลี่ยนตามไปด้วย ผู้ที่มาใช้บริการห้องสมุดจำนวนไม่น้อยที่ไปห้องสมุดเพื่อใช้เพียงพื้นที่เท่านั้น แต่ไม่ได้ใช้ทรัพยากรสื่อต่างๆ ในห้องสมุดเลย ทำให้พื้นที่ของห้องสมุดหลายแห่งต้องได้รับการปรับเปลี่ยนเพื่อรองรับกิจกรรมที่หลากหลายของผู้ใช้มากขึ้น มีการเพิ่มพื้นที่สำหรับการเรียนรู้ในรูปแบบต่างๆ ทั้งพื้นที่จัดกิจกรรมอย่าง Fayetteville Free Library ที่นิวยอร์ก ห้องสมุดสาธารณะแห่งแรกที่จัดให้มีเมคเกอร์สเปซ ให้เป็นพื้นที่สำหรับนักสร้างสรรค์ได้มาใช้อุปกรณ์และเครื่องมือต่างๆ เพื่อสร้างสรรค์ผลงานต้นแบบได้ นอกจากนี้ยังมีการเพิ่มพื้นที่สำหรับการแลกเปลี่ยน พูดคุย และทำงานร่วมกัน ซึ่งเป็นส่วนสำคัญในการเรียนรู้
(ณัฏฐา เกียรติสกุลเดชา.2561) 

การปรับตัวให้เข้ากับความเปลี่ยนไปของยุคดิจิทัลของห้องสมุดในเมืองไทยกำลังเกิดขึ้นอย่างช้าๆ เพื่อรองรับวัฒนธรรมการอ่านของคนในสังคม โดยเฉพาะเด็ก วัยรุ่น และคนในวัยทำงานที่กำลังเปลี่ยนไปสู่ยุคอ่านทุกสิ่งผ่านเครื่องมือการสื่อสารอย่างสมาร์ทโฟน แท็บเล็ต แฟบเล็ต ที่บรรจุหนังสือที่เป็นไฟล์ดิจิทัลได้มากมาย

วัฒนชัย วินิจจะกูล หัวหน้าฝ่ายวิชาการ สำนักงานอุทยานการเรียนรู้ TK park บอกว่าห้องสมุดเป็นรูปแบบหนึ่งของแหล่งเรียนรู้ที่เป็นสากลทั่วโลก ซึ่งปัจจุบันห้องสมุดในโลกนี้กำลังมีการเปลี่ยนแปลงขนานใหญ่ โดยเกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีที่มีความก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว ที่ส่งผลโดยตรงต่อพฤติกรรมการเข้าถึงความรู้และแสวงหาความรู้ของคนรุ่นใหม่ โดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาห้องสมุดอย่างเดียว เพราะอินเทอร์เน็ตทำให้แหล่งความรู้ต่างๆ สามารถเข้าถึงได้ง่าย ห้องสมุดในต่างประเทศหลายแห่งได้ล้มหายตายจากเพราะปรับตัวไม่ได้ แต่ก็มีห้องสมุดอีกหลายแห่งที่ปรับตัวได้ เมื่อโลกเปลี่ยนแปลง ความคิดก็ต้องเปลี่ยนไปให้ทันโลก

“ห้องสมุดก็เป็นรูปแบบหนึ่งของแหล่งเรียนรู้ที่เป็นสากลทั่วโลก สิ่งที่เกิดขึ้นในปัจจุบันก็คือมีข้อมูลและข่าวสารจำนวนมากที่ชี้ให้เห็นว่าห้องสมุดในโลกนี้กำลังมีการเปลี่ยนแปลงขนานใหญ่ กระแสการเปลี่ยนแปลงที่ว่านี้ยังไม่ชัดในสังคมไทย แต่เชื่อว่ามาถึงแน่นอน”

ซึ่งปัจจัยสำคัญของการเปลี่ยนแปลงนั้น วัฒนชัย วิเคราะห์ว่า เกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีที่มีความก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว ที่ส่งผลโดยตรงต่อพฤติกรรมการเข้าถึงความรู้และพฤติกรรมในการแสวงหาความรู้ของคนรุ่นใหม่ 

“การเข้าถึงคือทรัพยากรที่เป็นแหล่งความรู้ ตอนนี้กลายเป็นว่าคนที่จะเข้าถึงความรู้เหล่านั้นไม่จำเป็นต้องพึ่งพาห้องสมุดอย่างเดียว เพราะการเกิดขึ้นของอินเทอร์เน็ตที่มีการแพร่หลายมาก ทำให้ทรัพยากรเนื้อหา แหล่งความรู้ต่างๆ สามารถเข้าถึงได้ง่าย ซึ่งมีผลโดยตรงต่อการแสวงหาความรู้ด้วย เพราะคนไม่จำเป็นต้องเดินเข้ามาในพื้นที่กายภาพ ใช้เพียงแค่อุปกรณ์พวกสมาร์ทดีไวซ์ การคลิก การเสิร์ช ก็สามารถเข้าถึงความรู้ที่มีอยู่อย่างมหาศาลในโลกไซเบอร์ได้ เพราะฉะนั้นสิ่งที่เกิดขึ้นกับห้องสมุดกายภาพจึงเกิดขึ้นจากปัจจัยที่ว่านี้ ห้องสมุดในต่างประเทศหลายแห่งได้ล้มหายตายจากเพราะปรับตัวไม่ได้ แต่ก็มีห้องสมุดอีกหลายแห่งที่มีความสามารถในการปรับตัว ก็สามารถที่จะรักษาความเป็นพื้นที่เพื่อการเรียนรู้ไว้ได้”

วัฒนชัย ชี้ว่า การปรับตัวที่เห็นชัดที่สุด คือ การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดเพื่อการยืมคืน มาสู่การให้ความสำคัญกับพฤติกรรมของผู้ใช้เป็นหลัก แล้วจัดสรรหรือปรับเปลี่ยนพื้นที่ของผู้ใช้ห้องสมุดให้สอดคล้องกับพฤติกรรมของผู้ใช้ ซึ่งเปลี่ยนจากผู้ใช้เก่ายุคอะนาล็อกมาเป็นผู้ใช้รุ่นดิจิทัล ซึ่งมีพฤติกรรมเข้าถึงความรู้ผ่านเครื่องมือตามความก้าวหน้าของเทคโนโลยี

“เสิร์ชเอนจิ้นบนอุปกรณ์ที่อยู่ในมือของทุกคน คือโลกห้องสมุดที่ทำให้แรงจูงใจหรือความจำเป็นให้คนเดินเข้าห้องสมุดที่เป็นพื้นที่กายภาพน้อยลงเรื่อยๆ ขณะที่ห้องสมุดทางวิชาการ อาทิ ห้องสมุดมหาวิทยาลัย ห้องสมุดเพื่อการอ้างอิง อาจมีความสามารถในการปรับตัวได้ดี เพราะความเฉพาะเจาะจงทั้งในแง่ของเนื้อหาและทรัพยากรห้องสมุด ตลอดจนกลุ่มเป้าหมายหรือผู้ใช้บริการ ตรงกันข้ามกับห้องสมุดประชาชน การตอบสนองต่อความเปลี่ยนแปลงกลับไม่ค่อยทันการณ์ ทำให้มีผู้ใช้ห้องสมุดน้อยลง งบประมาณถูกตัดทอนจนไม่เพียงพอ แม้แต่ในประเทศที่พัฒนาแล้วก็ยังพบว่ามีห้องสมุดประชาชนทยอยปิดตัวลงเป็นจำนวนมาก”

ทางรอดของห้องสมุดประชาชนในหลายประเทศ วัฒนชัย บอกว่า พวกเขาใช้วิธีการปรับรูปแบบการใช้งานพื้นที่ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญ จนเกิดนวัตกรรมการจัดการห้องสมุดในฐานะที่เป็นพื้นที่เพื่อการเรียนรู้และสร้างแรงบันดาลใจ เป็นแหล่งแสวงหาความรู้เพื่อเพิ่มพูนประสบการณ์ ทักษะ และพัฒนาคุณภาพชีวิต

“สำหรับสังคมไทย แม้ว่าจะยังไม่ปรากฏข่าวคราวการล้มหายตายจากของห้องสมุดประชาชนดังเช่นที่เกิดขึ้นในประเทศอื่น แต่ไม่ช้าก็เร็ว ในที่สุดชะตากรรมก็อาจไม่แตกต่างกัน เพื่อไม่ให้เกิดสภาวะดังกล่าว ห้องสมุดประชาชนจะต้องเริ่มต้นคิดและเตรียมปรับตัวก่อนที่ผลกระทบจะมาถึง”

(พริบพันดาว.2558)


“เมื่อโลกเปลี่ยนแปลง ความคิดก็ต้องเปลี่ยนไปให้ทันโลก ห้องสมุดจึงต้องปรับเปลี่ยนตัวเอง มิฉะนั้นจะไม่ต่างไปจากไดโนเสาร์ยุคดิจิทัล ที่วันหนึ่งก็ต้องสิ้นสูญ”


บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน ห้องสมุดในอนาคต สู่ยุคดิจิทัล



ความเห็น (0)