ผู้นําองค์กรแห่งนวัตกรรม กับการบริหารงานภายใต้หลักธรรมาภิบาล หลักสูตร นักบริหารการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์ระดับสูง รุ่นที่ 65 มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

สวัสดีลูกศิษย์และชาว Blog ทุกท่าน

วันนี้ผมได้รับเกียรติจาก สถาบีนเกษตรตราธิการ สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ร่วมกับ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ มาบรรยาย หัวข้อ ผู้นำผู้นําองค์กรแห่งนวัตกรรมกับการบริหารงานภายใต้หลักธรรมาภิบาล หลักสูตร นักบริหารการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์ระดับสูง รุ่นที่ 65 กว่า 120 คน

ผมขอให้นำสิ่งเล็กๆและประเด็นต่างๆในวันนี้ ที่ผมใช้อย่างมีคุณค่า ได้นำไปปรับใช้และเกิด Impact กับทุกท่าน มีอะไรที่เกิด Impact เป็น Moment ที่ทำให้ทุกท่านค้นหาตัวเอง แลกเปลี่ยนความคิดเห็นซึ่งกันและกัน และสู้กับปัญหาต่างๆได้ สามารถเอาชนะอุปสรรคได้ เอาสิ่งที่เรารู้ไปแก้ปัญหาให้กับประชาชนได้

ผมจึงขอใช้ Blog นี้เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันครับ

บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน Chira Academy



ความเห็น (2)

สรุปการเรียนรู้

หลักสูตรนักบริหารการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์รุ่นที่ 65

วันศุกร์ที่ 11 มีนาคม 2556

ณ โรงแรมรามาการ์เด้นส์

การเรียนในครั้งนี้จะช่วยอะไรได้บ้างอยากให้ท่านตั้งใจฟัง แนวคิดหลักมี 2 เรื่อง

  1. กิจกรรมที่ทำอยู่ใน 16 กรม 3 หน่วยงาน ของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ คุณต้องถามตัวเองว่าคุณอยู่ตรงไหนของ นวัตกรรม ผู้นำ เศรษฐกิจพอเพียง และธรรมาภิบาล ค้นหาตัวเองว่าจุดแข็งของสิ่งเหล่านั้นของท่านมีหรือไม่และอยู่ที่ไหน พยายามพัฒนาในสิ่งที่ขาด
  2. ต้องสร้างแนวร่วม หรือ Networking เรื่องสำคัญคือการ Share Knowledge ข้ามหน่วยงาน ข้ามกระทรวง เพื่อสร้างนวัตกรรมที่เอาเรื่องจริงมาพูดกัน ผู้เข้าอบรมในห้องนี้สิ่งที่เป็น benefit หรือการ Share แบบ Informal ยกตัวอย่างในระยะสั้นเอาเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงมาแก้ปัญหาภัยแล้ง

การเรียนเพื่อต่อสู่กับอุปสรรคให้ได้ ต้องรวมพลังกันเพื่อให้อาชีพของเราทางด้านการเกษตรทำเพื่อประชาชนจริง ๆ มีเรื่องต้องทำมากมายเห็นต้องไหนมีศักยภาพสร้างมูลค่าเพิ่ม หรือต้องไหนที่เป็นจุดอ่อนด้านการเกษตรต้องรีบแก้ไข โดยยึดเกษตรกรเป็นหลัก

3 สิ่งสำคัญที่ต้องเรียนรู้

  1. นวัตกรรม
  2. คุณธรรมจริยธรรม
  3. เศรษฐกิจพอเพียง

กระบวนการ/วิธีการเรียนรู้ของ ดร.จีระเพื่อ HR เป็นเลิศ หรือ Chira Ways คือกระบวนการในการเรียนรู้

4L’s

2R’s

2I’s

3V’s

3L’s

C & E

C – U – V

Learn – Share – Care

สิ่งที่เน้นในระยะเวลาสั้น ๆ คือ 4 L’s เป็นเรื่องการสร้างชุมชนแห่งการเรียนรู้ ต้องหาความรู้โดยการอ่านหนัง และแลกเปลี่ยนความรู้กัน สิ่งที่พูดต้องปะทะกับความจริง ประเด็นที่เราต้องสรุปร่วมกัน ต้องประเด็นที่ตรงที่สุดในวันเพื่อนำเกษตรของเราให้ดีขึ้น

Learning Methodology : มีวิธีการเรียนรู้ที่ดี

Learning Environment : สร้างบรรยากาศในการเรียนรู้

Learning Opportunities : สร้าง/เกิดโอกาสจากการเรียนรู้

Learning Communities : สร้าง/เกิดชุมชนแห่งการเรียนรู้

ผู้นำต่างจากผู้บริการอย่างไร

ชนิดของผู้นำ

สิ่งที่เราต้องทำคือ การวิจัยเรื่องผู้นำของกระทรวงเกษตรมากขึ้น ผู้นำทางการเกษตรไม่จำเป็นต้องเป็นผู้บริหาร แต่อาจจะเป็นการสร้างผู้นำลงไปที่ชุมชน คุยกับปราชญ์ชาวบ้านก็เป็นวิธีหนึ่งในการผลิตผู้นำเกษตร

ผู้นำ ต้องคิดนอกกรอบ คิดข้าวศาสตร์ รับฟังคนอื่นหรือไม่ โดยเฉพาะเกษตรกร

เมื่อ 10 ปีที่แล้วผมเขียนเรื่องผู้นำ โดยที่เอาตัวเองไปเปรียบเทียบกับ ปีเตอร์ ดักเกอร์

ผู้นำที่ดีต้องจัดการกับวิกฤต ต้องนิ่งก่อนเน้น เน้นเรื่อง Emotional

ต้องมองเรื่องในอนาคต ต้องมองเกษตรไทยเป็นอย่างไรในอนาคต ต้องคาดคะเนได้ เพื่อป้องกันความเสี่ยงที่เกิดขึ้น

กระตุ้นเกษตรกรให้ไปสู่ความเป็นเลิศ

ทุนมนุษย์ที่สำคัญ 8k 5k มีความแตกต่างกันอย่างไร 8K เพราะเป็นคนที่พึงปรารถนา ต้องมาก่อน 5K เป็นลักษณะคนในยุคใหม่ที่ต้องมีคุณสมบัติเพื่อการเปลี่ยนแปลง

เมื่อมีจริยธรรมและธรรมาภิบาลแล้ว ค่อยมีความคิดสร้างสรรค์ แต่เกษตรขาดเรื่อง Soft skill เพื่อสร้าง innovation อย่างที่ ไอสไตน์ พูดไว้ว่าอยากได้ของใหม่ต้องทำใหม่ แต่เอาของเก่ามาผลก็เหมือนเดิม

กระทรวงเกษตรมาจากฐานเดิมก็เลยสร้างนวัตกรรมยาก นวัตกรรมไม่ใช่แค่เรื่อง Product อย่างเดียว อาจะเป็นเรื่องการให้ความรู้เกษตรกร การทำ Smart Framer

นวัตกรรมต้องเกิดจากความรู้และจริยธรรมแน่นก่อน เมื่อเกิดแล้วต้องทำ

  • ใหม่
  • มีองค์ความรู้
    1. Product ใหม่ ๆ
    2. การให้บริการ (Service) ใหม่ ๆ
    3. การบริหารจัดการแบบใหม่ (Branding หรือ Process Management)
    4. นวัตกรรมทางสังคม (Social Innovation) เช่น ชุมชน การศึกษา

สร้างสรรค์

ในการทำ workshop ต้องทำนวัตกรรมที่เกิดความสำเร็จอย่างแท้จริง ที่เป็นโครงการของเกษตร

อุปสรรคของการสร้างนวัตกรรมคือตอนจบ เพราะไอเดียดี มีโครงการ แต่ตายที่กรอบขององค์กร แต่ท่านสามารถเสนอได้โดยอิงกับความเป็นจริง ให้ตรงกับบริบทของกระทรวงมากที่สุด

ให้ดู Role Modal ทีเป็นแบบอย่างที่ดีของกระทรวงเกษตร เมื่อก่อนมีเยอะ แต่ตอนนี้มีน้อยหน่อยเพราะว่ามีปัจจัยหลายอย่างเข้ามากระทบ แต่ต้องสร้างคนในอนาคตโดยกลุ่มนี้ช่วยกันปรับ mind set

Trust มี 3 ขั้นตอน

สร้าง (Grow)

ขยาย (Extend)

ดึงกลับ ถ้าหายไป (Restore)

Trust มีหลายประเภท

Self Trust – ตัวเองต้องมีก่อน สัญญาจะทำอะไรกับตัวเองต้องสำเร็จตามสัญญา

Relationship Trust – ความสัมพันธ์ระหว่างคนในองค์กร

Organization Trust เป็นที่ยอมรับของคนในองค์กร

Social Trust ยอมรับในสังคม

Innovation จำเป็นเพราะเป็นยุคที่จะต้องทำงานใหม่ ๆ

HR for Innovation ในองค์กรอาจจะมองได้ 4 เรื่อง คือ

  1. Innovation..
  2. ในความเห็นของผม มี 3 เรื่อง

1) มี Ideas ใหม่ หรือ Creativity และบวกกับความรู้

2) Turn ideas to action

3) ทำให้สำเร็จ

ไอเดียใหม่ ๆ ของผมได้จาก

  • การอ่านหนังสือดี ๆ

ใช้ Internet

การพูดคุยกับคนเก่ง

ปะทะกับคนเก่ง

ให้ท่านดูว่าท่านหาความรู้แบบไหน

(1)Ideas ใหม่ หรือ Creativity และบวกกับความรู้ วันนี้ ลองถามตัวเองดูว่าเรามี ideas ใหม่ ๆ แล้วหรือไม่ และเราจะมีไอเดียใหม่ ๆ อยู่เสมอได้อย่างไร?

2. Action Plan ต้องเน้น..

- Project Proposal- Project Approval

- และต้องเน้น Execution และ GTD (Get thing Done) โดยเฉพาะการเขียน Project และอนุมัติ Project

3. เมื่อมี Project และต้องบริหาร Project ให้ได้ เอาชนะอุปสรรค ไปสู่ความสำเร็จ (ได้เงิน /ได้หน้า /ได้ความสุข -บางครั้งวัดเป็นเงินได้ บางครั้งวัดไม่ได้เรียกว่า Intangible แต่องค์กรยั่งยืน บุคลากรในองค์กรมีความรู้)

จุดอ่อนของเรา ก็คือ
1. เรายังไม่ได้สร้างบรรยากาศในการ Share ความรู้ร่วมกันในองค์กร/สังคม

2. การบริหารส่วนใหญ่ยังเป็นแบบ Top down อยู่ ซึ่งจะเน้น Command and Control หรือเป็นการทำงานแบบแนวดิ่ง Vertical
3. ส่วนใหญ่ทำงานเยอะ Working แต่ Think Strategies (คิดเป็นยุทธศาสตร์ไม่มาก)

4.การทำงานเป็นทีมมีแต่ในระดับ function ได้ดีแต่ไม่ Cross function ทุนที่สำคัญ ก็คือ Social Capital มีในระดับหนึ่ง แต่ควรสร้าง ให้ Network กว้างขึ้น

5.ทฤษฎี Innovation บอกว่า เราต้องใช้ Outsourcing ให้เกิดปัญญายกกำลัง + +

กฎของ Peter Senge อยู่ในหนังสือ Rethinking the Future

  • Personal Mastery รู้อะไร รู้ให้จริง
  • Mental Models มีแบบอย่างทางความคิด
  • Shared Vision มีเป้าหมายร่วมกัน
  • Team Learning เรียนรู้เป็นทีม ช่วยเหลือกัน
  • System Thinking มีระบบการคิด มีเหตุมีผล

คำถามจากผู้เข้าอบรม

  1. อธิบายเรื่อง 8k เกี่ยวกับทุนมนุษย์
  2. สิ่งที่อาจารย์สอนในวันนี้ คนที่ดีอยู่แล้วก็ยอมรับ ก็ดีตาม แต่บางคนที่ไม่ยอมรับสิ่งที่อาจารย์พูดจะปรับปรุงคนบ้างกลุ่มอย่างไร เพราะเราพูดเรื่องนี้กันมานานาแล้ว แต่ทำไมแก้ไม่ได้
  3. ให้เสริมหรือให้กำลังใจ เรืองคุณธรรมที่ต้องทำเป็นรูปธรรม เพราะบางครั้งก็เป็นการขวางลำ
  4. มีวิธีการปลูกฝังคุณธรรมให้สุดโต่ง สำหรับคนอายุประมาณ 40-50 ปีมั๊ย

อ.จีระ : ทุนมนุษย์ เป็น Concept ทางเศรษฐศาสตร์ ของแกรี เบกเกอร์ เขาวัดเรื่องคนที่มีความรู้เยอะเป็นคนที่มีรายได้สูง แต่ทุนตัวอื่นๆเป็นเรื่องที่ผลขยายคุณสมบัติของคนที่พึงปราถนา ทุนของผมคือพฤติกรรมที่เกิดในตัวเรา ทุนแห่งความยั่งยืนมีความสำคัญมาในเกษตรมากที่สุด อย่างเช่น เราต้องไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจการเกษตร อย่างเรื่องยางพาราตอนนี้ supply มากกว่า demand

ท่าน ว. มองว่าคนดีต้องร่วมมือกันสร้างสังคม เพื่อเอาชนะคนเลว แล้ว 8k เกี่ยวอะไร เพราะว่าคุณธรรมต้องมาก่อนนวัตกรรม เพื่อให้เกิดความยั่งยืน

อ.จีระ : Human Capital ถูกปลูกฝังตั้งแต่ครอบครัว การศึกษา สื่อ เราอย่าไปยอมแพ้ อย่าถอย คนดีต้องวิ่งในแนวนอน อย่ายืนอยู่คนเดียว เราต้องสร้างพลังของความดี

อ.จีระ : สิ่งแรกที่เราต้องดูความจริงก่อน อย่าทำอย่าไม่ดูตาม้าตาเรือ เพราะการที่เราเป็นคนกล้าก็ไม่ได้ทำให้เรามีความสุข คุณต้องมีเพื่อนและมีแนวร่วม เริ่มให้ความรู้และยกตัวอย่าง การใช้โซเซียลมีเดียเป็นเครื่องมือ

อ.จีระ : พฤติกรรมมันเป็นผลกระทบ ที่ทำให้สังคมเห็น ไม่ใช่การปลูกฝังแต่ก็ต้องทำเพื่อเป็นการเปลี่ยน mind set ที่เข้าคิด ยากแต่ต้องทำ คนดีต้องร่วมสร้างพลังความดี

WORKSHOP

  1. ยกตัวอย่างผู้นำในกระทรวงเกษตรฯ ที่เป็นแบบอย่างของผู้นำที่มีธรรมาภิบาล เหตุผลและผลงานที่เป็นที่ประจักษ์
  2. ยกตัวอย่างผู้นำที่กระทรวงเกษตรฯ ที่เน้นนวัตกรรมในองค์การ 3 ท่าน เหตุผลและผลงานที่เป็นที่ประจักษ์
  3. อุปสรรคในการสร้างผู้นำที่มีธรรมาภิบาลและความโปร่งใส คืออะไร อธิบายเป็นข้อ ๆ และจะเอาชนะอุปสรรคอย่างไร?
  4. อุปสรรคในการสร้างผู้นำที่มีนวัตกรรมระดับองค์กรในกระทรวงเกษตรฯ คืออะไร? และจะเอาชนะอุปสรรคอย่างไร?
  5. เศรษฐกิจพอเพียงช่วยเรื่องผู้นำกับธรรมาภิบาลของกระทรวงเกษตรอย่างไรบ้าง อธิบายเหตุผลพร้อมยกตัวอย่าง
  6. เศรษฐกิจพอเพียงช่วยเรื่องผู้นำกับการพัฒนาองค์กรนวัตกรรมของกระทรวงเกษตรอย่างไรบ้าง อธิบายเหตุผลพร้อมยกตัวอย่าง

กลุ่มที่ 1

ข้อ 4 อุปสรรคในการสร้างผู้นำที่มีนวัตกรรมระดับองค์กรในกระทรวงเกษตรฯ คืออะไร? และจะเอาชนะอุปสรรคอย่างไร?

Modal ผู้นำที่มีนวัตกรรมระดับองค์ในกระทรวงเกษตรฯ ที่ทางกลุ่มวางแนวทาง มี 4 ประเด็น

  1. มีไอเดียใหม่
  2. คิดเชิงบวก
  3. คิดแล้วทำได้จริง
  4. การบริหารจัดการแบบใหม่

อุปสรรคที่สร้างผู้นำที่มีนวัตกรรมระดับองค์

  1. บรรยากาศในการ share ความรู้ ไม่มีสังคมการเรียนรู้
  2. การทำงานมองแต่ผลรับไม่มองเรื่องกระบวนการและการร่วมมือ

2.การบริหารยังเป็นแบบบนลงล่าง

3.วิธีการแก้ปัญหาไม่มียุทธศาสตร์

4.ติดปัญหาเรื่องงานประจำ

5.ไม่สร้างเครือข่าย

6.ขาดการนำความรู้จากภายนอกเข้าสู่ในองค์กร

7.ขาดนำความรู้ภายในองค์กรไปใช้อย่างเป็นรูปธรรม

วิธีการเอาชนะ

  1. สร้างบรรยากาศ
  2. ผู้นำต้องกระจายอำนาจให้การทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ

2.เน้นการบริหารอย่างมีส่วนร่วมของทุกระดับในองค์กร

3.แก้ปัญหาทางยุทธศาสตร์ โดยคิดวิเคราะห์จากบริบทและปัจจัยของปัญหา

4.สร้างเครือข่ายทั้งภายในและภายนอกองค์กร

5.หาความรู้จากภายนอกแบบ Micro

6.นำความรู้จากองค์ภายในไปปรับจริงอย่างเป็นรูปธรรม และทำอย่างต่อเนื่อง

อ.จีระ : การหาความรู้ที่ข้ามศาสตร์ เช่น เรื่องบริหารจัดการ ภาพกว้าง ทำอะไรต้องทำอย่างต่อเนื่อง ตัวละครที่ทำต้องเป็นตัวละครเดิม ทำให้อุปสรรคลกลง ความต่อเนื่องการทำกิจกรรมทางนวัตกรรม มักจะล้มเหลว

กลุ่ม 2

ข้อ 2 ยกตัวอย่างผู้นำที่กระทรวงเกษตรฯ ที่เน้นนวัตกรรมในองค์การ 3 ท่าน เหตุผลและผลงานที่เป็นที่ประจักษ์

  1. ศ.ดร.มีศักดิ์ : ท่านเป็นสร้างนวัตกรรมกล้วยไม้ไทย เพื่อเข้าไปสู่การค้า
  2. ท่านนริศ : บุญเพิ่ม นวัตกรรมการสร้างมะนาวนอกฤดู
  3. วิโรจน์ แก้วเรือง : ชาเขียวใบหม่อน

อ.จีระ : นวัตกรรมของกระทรวงเกษตรต้องออกไปโลกาภิวัตน์ หรืออาเซียน มองไปที่ต่างประเทศอาจจะเป็นอินโดนีเซีย

กลุ่มที่ 3

ข้อ 5 เศรษฐกิจพอเพียงช่วยเรื่องผู้นำกับธรรมาภิบาลของกระทรวงเกษตรอย่างไรบ้าง อธิบายเหตุผลพร้อมยกตัวอย่าง

แบบอย่างผู้บริหารของกระทรวงเกษตร

  1. วิสัยทัศน์ มองเกษตรกรเป็นศูนย์กลางในการทำงาน และมีส่วนร่วมในทุกภาพส่วน
  2. ภาวะผู้นำ เป็นลักษณะกระจายงาน 3 ภาระ หน่วยผลิต หน่วยการบริหารทรัพยากร หน่วยส่งเสริมพัฒนาเกษตรเกษตร โดยให้รองปลัด 3 ท่าน มาดูแล 3 ภารกิจ
  3. สร้างทีมงานเฉพาะกิจมาจากหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อมาทำงานร่วมกับหน่วยงานหลัก อย่างเช่นเรื่องการแก้ปัญหาภัยแล้ง
  4. การสร้างแรงบันดาลใจ : ข้าราชการอยู่แบบเรียบง่าย ตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง
  5. การพัฒนาคน : บริหารต้น กลาง สูง ผู้นำทำเรื่องการกระจายของมูลเพื่อเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ของเกษตรกร

กลุ่มที่ 4

ข้อ 5 เศรษฐกิจพอเพียงช่วยเรื่องผู้นำกับธรรมาภิบาลของกระทรวงเกษตรอย่างไรบ้าง อธิบายเหตุผลพร้อมยกตัวอย่าง

ธรรมาภิบาล หลักการ 6 หลัก

1. หลักคุณธรรม
2. หลักนิติธรรม
3. หลักความโปร่งใส
4. หลักความมีส่วนร่วม
5. หลักความรับผิดชอบ
6. หลักความคุ้มค่า

ให้หลักเศรษฐกิจพอเพียง การมีส่วนร่วมในทุกภาคส่วน ความรับผิดชอบ การทำงานอะไรต้องยอมรับในผลที่เกิดขึ้น

ผู้นำในกระทรวงเกษตร ต้องสร้างเรื่องเหล่านี้

อ.จีระ : ธรรมภิบาลและเศรษฐกิจพอเพียง สร้างผู้นำในกระทรวงเกษตร สมถะไม่มีความโลภ ก็เอาประโยชน์ไปสู่เกษตรกร ปัญหาตอนนี้คือมีความเก่งเยอะแต่ไม่มีคุณธรรม

กลุ่ม 5

ข้อ 2 ยกตัวอย่างผู้นำที่กระทรวงเกษตรฯ ที่เน้นนวัตกรรมในองค์การ 3 ท่าน เหตุผลและผลงานที่เป็นที่ประจักษ์

สมนึก ศรีปลั่ง : เป็นคนที่มีธรรมภิบาล การยึดมั่นเพื่อประชาชนและประเทศชาติ มีความกล้าในสิ่งที่ถูกต้อง ไม่กลัวนักการเมือง ทีความเป็นกลางเชิงวิชาการ ทำงานกล้าตัดสินใจ การทำงานแบบโปร แอ๊ดทีฟ พัฒนาองค์กรเป็นที่ยอมรับ

กลุ่มที่ 6

ข้อ 2 ยกตัวอย่างผู้นำที่กระทรวงเกษตรฯ ที่เน้นนวัตกรรมในองค์การ 3 ท่าน เหตุผลและผลงานที่เป็นที่ประจักษ์

สุพันธ์ กรมการข้าวเก่า : ข้าวหอมมะลิ รวบรวมพันธ์ และคัดแยกพันธ์

สุชาติ กำภู : อดีตรองอธิบดีกรมชล พัฒนาเขื่อนภูมิพล, เรื่องการพัฒนาบุคลกร ต้องโรงเรียนการชลประทาน เพื่อให้เอาข้าราชเก่าเป็นคณะวิศวชลประทานเกษตรศาสตร์

กลุ่มที่ 7

ข้อ 5 ผู้นำในศูนย์เรียนรู้เพื่อการพัฒนาผลผลิตทางการเกษตร ที่มีอยู่ทุกอำเภอทั่วประเทศ ทุกกรมช่วยการบูรณาการเพื่อสนับเรื่องการเกษรตโดยเกษตรกร มีชาวบ้านเป็นผู้บริหาร

กลุ่ม 8

ข้อ 4 เศรษฐกิจพอเพียงช่วยเรื่องผู้นำกับธรรมาภิบาลของกระทรวงเกษตรอย่างไรบ้าง อธิบายเหตุผลพร้อมยกตัวอย่าง

อุปสรรคของการไม่โปร่งใสก็เกิดจาการมีกิเลส ปัจจัยที่ทำให้เกิดกิเลสเพราะสังคมยกย่องคนรวย การปลูกฝังระดับครอบครัวมีน้อย เพราะไม่มีภาวะผู้นำ

วิธีแก้ปัญหาระยะสั้น : ไม่ยกย่องคนดี

ระยะยาว : เราย้อมแพ้ไม่ได้ ปลูกฝังเรื่องการศึกษาศีลธรรม

อ.จีระ : มนุษย์เกิดมาเท่ากันแต่ปัจจัยที่ส่งผลกระทบพฤติกรรมคือการปลูกฝังจาก ครอบครัว การศึกษา ศาสนา สื่อ