การจัดการเรียนการสอนเพื่อสร้างคุณภาพนักเรียน

การจัดการเรียนการสอนหรือการจัดการเรียนรู้ในยุคปัจจุบัน หลายคนอาจจะเรียกว่า ยุคปฏิรูปการศึกษา หรือการศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21 หัวใจสำคัญของการจัดการเรียนการสอนเพื่อสร้างคุณภาพนักเรียน ก็คือ การออกแบบการจัดการเรียนรู้ ซึ่งถือว่าเป็นการเตรียมการสอนของครูหรือผู้รับผิดชอบการจัดการเรียนรู้ ที่จะต้องมีการวางแผนไว้ล่วงหน้า ก่อนการจัดกิจกรรมการเรียนการสอน โดยมีเป้าหมายสำคัญอยู่ที่นักเรียน การจัดการเรียนการสอนเพื่อสร้างคุณภาพนักเรียน ครูต้องการให้นักเรียนได้เปลี่ยนแปลงพฤติกรรมหรือต้องการให้นักเรียนนั้นเกิดอะไรขึ้นหลังจากการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนคำถามหลักที่สำคัญ สำหรับครูที่ใช้ในการออกแบบการจัดการเรียนรู้เพื่อสร้างคุณภาพนักเรียน ก็คือ

1. ครูต้องการให้นักเรียนได้ ความรู้และทักษะ ที่จำเป็น อะไรบ้าง

2. ครูจะจัดการเรียนรู้อย่างไร ที่จะทำให้นักเรียน ได้ความรู้และทักษะ เหล่านั้น

3. แล้วครูจะรู้ได้อย่างไรว่า นักเรียนมีและหรือเกิดความรู้และทักษะ เหล่านั้น

4. ครูจะทำอย่างไร กับนักเรียนบางคน ที่ความรู้และทักษะ เหล่านั้นไม่ผ่านเกณฑ์ที่กำหนด

5. ครูจะทำอย่างไร กับนักเรียนบางคน ที่มีความรู้และทักษะเหล่านั้นสูงกว่าเกณฑ์หรือก้าวหน้าไปไกลแล้ว

1. ครูต้องการให้นักเรียนได้ ความรู้และทักษะ ที่จำเป็น อะไรบ้าง

ถ้าจะกล่าวถึงคุณภาพนักเรียนหรือสิ่งที่ต้องการให้นักเรียนได้ ความรู้และทักษะ ที่จำเป็น อะไรบ้าง ซึ่งความรู้และทักษะเปรียบเสมือนคุณภาพของนักเรียน คุณภาพนักเรียนที่จำเป็นสำหรับยุคนี้ ก็คือ

1.1 คุณลักษณะของนักเรียนในศตวรรษที่ 21 ที่ทุกคนต้องเรียนรู้ตลอดชีวิต คือ 3R x 7C ซึ่ง 3 R ได้แก่ Reading (การอ่าน), ‘Riting (writing หมายถึงการเขียน) และ ‘Rithmetic (arithmetic หมายถึงคณิตศาสตร์) ส่วน 7 C ได้แก่ Critical thinking & problem solving (การคิดเชิงวิพากษ์และการแก้ปัญหา) Creativity & innovation (ความคิดสร้างสรรค์และการคิดค้นนวัตกรรม) Cross-cultural understanding (ความเข้าใจบนวัฒนธรรมที่แตกต่างหลากหลาย) Collaboration, teamwork & leadership (การประสานความร่วมมือ การทำงานเป็นทีมและภาวะผู้นำ) Communications, information & media literacy (การสื่อสารและการมีความรู้เท่าทันสื่อและข้อมูล) Computing & ICT literacy (คอมพิวเตอร์และข้อมูลสารสนเทศ) และ Career & learning skills (ทักษะอาชีพและการเรียนรู้)

1.2 ความสามารถด้านภาษาต่างประเทศ คือ ภาษาอังกฤษ จีน ญี่ปุ่น เกาหลี เป็นกลุ่มภาษาสำคัญที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทย และการเป็นประชาคมอาเซียน ที่เป็นตัวผลักดันให้บริบทการพัฒนาคุณภาพนักเรียนไทย ให้เป็นประชากรที่มีคุณภาพ สามารถสร้างและประมวลความรู้ผ่านทักษะการเรียนรู้ด้วยตัวเอง (Self-Learning Skill) สร้างแรงบันดาลใจด้วยตนเอง (Self-Motivation) และการกำกับตนเอง (Self-Regulation) ได้ดำเนินไปอย่างถูกต้อง

1.3 คุณลักษณะของนักเรียนตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ขององค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ได้พระราชทานให้กับคนไทยได้ยึดถือปฏิบัติ ในการดำรงชีวิตอย่างมีความสุข จัดได้ว่าเป็นคุณภาพที่สำคัญของนักเรียน ที่ทันต่อการเปลี่ยนทุกยุค ทุกสมัย ประกอบด้วย

1) ความพอประมาณ หมายถึง นักเรียนต้องมีความพอดี ที่ไม่น้อยเกินไปและไม่มากเกินไป โดยไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น เช่น การบริโภคหรือการใช้สิ่งของ ของนักเรียนทุกสิ่งทุกอย่าง ที่ต้องอยู่ในระดับพอประมาณ เป็นต้น

2) ความมีเหตุผล หมายถึง นักเรียนต้องมีการตัดสินใจเกี่ยวกับระดับความพอเพียง พอดี นั้น จะต้องเป็นไป อย่างมีเหตุผล โดยพิจารณาจากเหตุปัจจัย ผลกระทบที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนคำนึงถึงผลที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจากการกระทำหรือการปฏิบัติกิจกรรมใด อย่างรอบคอบ

3) มีภูมิคุ้มกันตนเองที่ดี หมายถึง นักเรียนมีการเตรียมตัวให้พร้อมที่จะรับกับผลกระทบและการเปลี่ยนแปลงด้านต่างๆ ที่จะเกิดขึ้น โดยคำนึงถึงความเป็นไปได้ ของสถานการณ์ต่างๆ ที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในอนาคต

การตัดสินใจและดำเนินกิจกรรมต่างๆ ให้อยู่ในระดับพอเพียง พอดี ต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไข2 ประการ  คือ

1) เงื่อนไขความรู้ ประกอบด้วย นักเรียนมีความรอบรู้เกี่ยวกับวิชาการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องรอบด้าน

ความรอบคอบ ที่จะนำความรู้ที่ได้เรียนรู้ทั้งในห้องเรียน นอกห้องเรียน เหล่านั้น มาพิจารณาให้เชื่อมโยงกัน เพื่อประกอบการวางแผน การปฏิบัติงาน การทำกิจกรรมและทำให้มีความระมัดระวังในการปฏิบัติ

2) เงื่อนไขคุณธรรม ที่จะต้องเสริมสร้าง ประกอบด้วย นักเรียนมีความตระหนักในคุณธรรม มีความซื่อสัตย์ สุจริตและมีความอดทน มีความเพียร ใช้สติปัญญาในการดำเนินชีวิตในแต่ละเวลา

โดยสรุปคุณภาพของนักเรียนที่เป็นความรู้และทักษะที่จำเป็น ที่ครูต้องนำไปออกแบบการจัดการเรียนรู้ ประกอบด้วย คุณลักษณะของนักเรียนในศตวรรษที่ 21 ซึ่งจะมีความเชื่อมโยงเกี่ยวกับความเป็นอาเซียนทั้งด้านภาษา วัฒนธรรมที่แตกต่าง การคิดและหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง

2. ครูจะจัดการเรียนรู้อย่างไร ที่จะให้นักเรียนได้ความรู้และทักษะเหล่านั้น

การจัดกิจกรรมการเรียนการสอน เปรียบเสมือนถนนหรือสะพานหรือทางเดิน ที่ครูจะต้องนำพานักเรียนไปสู่คุณภาพที่เป็นความรู้และทักษะ ที่จำเป็นที่ได้กำหนดไว้ ลักษณะกิจกรรมการเรียนการสอนจะต้องมีความยืดหยุ่น สร้างสรรค์ ท้าทาย และซับซ้อน โดยให้นักเรียนได้เกี่ยวข้องกับปัญหาของชุมชน สังคม ประเทศและโลกที่เป็นจริง เป็นประเด็นที่เกี่ยวข้องกับความเป็นมนุษย์ และคำถามเกี่ยวกับอนาคตเชิงวัฒนธรรม สังคม และสากล ครูจะต้องเปลี่ยนจากการเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ ไปเป็นผู้สนับสนุนช่วยเหลือให้นักเรียนสามารถเปลี่ยนสารสนเทศเป็นความรู้ โดยนำความรู้เป็นเครื่องมือสู่การปฏิบัติและเกิดประโยชน์ เป็นการเรียนรู้เพื่อสร้างความรู้ และต้องมีการสร้างวัฒนธรรมการสืบค้น (create a culture of inquiry) ไม่ใช่ให้นักเรียนไปโรงเรียนเพื่อใช้เวลาในการเรียนรายวิชาต่างๆ เพื่อรับเกรด และเพื่อให้จบการศึกษา แต่การจัดการเรียนรู้จะต้องให้นักเรียนได้พบกับปรากฏการณ์ใหม่ที่แตกต่างไป เช่น การเรียนการสอนที่ช่วยให้นักเรียนได้เตรียมตัวเพื่อใช้ชีวิตในโลกที่เป็นจริง (life in the real world) เน้นการศึกษาตลอดชีวิต (lifelong learning) ด้วยวิธีการสอนที่มีความยืดหยุ่น (flexible in how we teach) มีการกระตุ้นและจูงใจให้นักเรียนมีความเป็นคนเจ้าความคิดเจ้าปัญญา (resourceful) ที่ยังคงแสวงหาการเรียนรู้แม้จะจบการศึกษาออกไป บางโอกาสนักเรียนสามารถร่วมมือ (collaboration)กับโครงงานต่าง ๆ ได้ทั่วโลก เป็นต้น

ภาพของห้องเรียน จะขยายกลายเป็นชุมชนที่ใหญ่ขึ้น (greater community) นักเรียนมีคุณลักษณะเป็นผู้ชี้นำตนเองได้(self-directed) มีการทำงานอย่างเป็นอิสระและอย่างร่วมมือกับคนอื่น การสอนจะมีลักษณะท้าทายสำหรับนักเรียนทุกคน และคำนึงถึงความแตกต่างระหว่างบุคคล จะไม่เน้นการยึดตำราเป็นตัวขับเคลื่อน (textbook-driven) หรือแบบแยกส่วน (fragmented) เช่นในอดีต แต่จะเป็นแบบยึดโครงงานและการบูรณาการ การสอนทักษะและเนื้อหาจะไม่เป็นจุดหมายปลายทาง (as an end) เช่นที่เคยเป็นมา การเรียนรู้จากตำราจะเป็นเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น ความรู้ (knowledge) จะไม่หมายถึงการจดจำข้อเท็จจริงหรือตัวเลข แต่จะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้น จากการเรียนรู้ผ่านการวิจัยและการปฏิบัติโดยเชื่อมโยงกับความรู้และประสบการณ์เก่าที่มีอยู่ ทักษะและเนื้อหาที่ได้รับ จะเกี่ยวข้องและมีความจำเป็นต่อการปฏิบัติในโครงงาน จะไม่จบลงตรงที่การได้รับทักษะและเนื้อหาแล้วเท่านั้น เรียนรู้ผ่านหลักสูตรที่เป็นสหวิทยาการ บูรณาการ ยึดโครงงานเป็นฐาน และอื่นๆ โดยเน้นเรื่อง 1) ทักษะการเรียนรู้และนวัตกรรม (learning and innovation skills)2) ทักษะชีวิตและอาชีพ (life and career skills) ทักษะสารสนเทศ สื่อ และเทคโนโลยี (information, media and technology skills) ที่คาดหวังว่าจะเกิดขึ้นได้จากความร่วมมือ (collaboration) ในการทำงานเป็นทีม การคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking) ในปัญหาที่ซับซ้อน การนำเสนอด้วยวาจาและด้วยการเขียน การใช้เทคโนโลยี ความเป็นพลเมืองดี การฝึกปฏิบัติอาชีพ ที่ให้โลกของนักเรียนและโลกความเป็นจริงเป็นศูนย์กลางของกระบวนการเรียนรู้เป็นการเรียนรู้ที่ไปไกลกว่า การได้รับความรู้แบบง่ายๆ ไปสู่การเน้นพัฒนาทักษะและเจตคติ ทักษะการคิด ทักษะการแก้ปัญหา ทักษะองค์การ เจตคติเชิงบวก ความเคารพตนเอง นวัตกรรม ความสร้างสรรค์ ทักษะการสื่อสาร ทักษะและค่านิยมทางเทคโนโลยี ความเชื่อมั่นตนเอง ความยืดหยุ่น การจูงใจตนเอง และความตระหนักในสภาพแวดล้อมและเหนืออื่นใด คือ ความสามารถใช้ความรู้อย่างสร้างสรรค์ (the ability to handle knowledge effectively in order to use it creatively) ถือเป็นทักษะที่สำคัญจำเป็นสำหรับการเป็นนักเรียนในศตวรรษที่ 21 ถือเป็นสิ่งที่ท้าทายในการที่จะพัฒนานักเรียนเพื่ออนาคตให้มีทักษะ เจตคติ ค่านิยม และบุคลิกภาพส่วนบุคคล เพื่อเผชิญกับอนาคตด้วยภาพในทางบวก (optimism) ที่มีทั้งความสำเร็จและมีความสุข

3. แล้วครูจะรู้ได้อย่างไรว่า นักเรียนมีและหรือเกิดความรู้และทักษะ เหล่านั้น

การที่ครูจะรู้ว่า นักเรียนมีและหรือเกิดความรู้และทักษะ นั้น ครูต้องอาศัยกระบวนการวิธีการวัดผลที่ถูกต้อง เหมาะสม การวัดผลและประเมินผล จะเปลี่ยนจากการประเมินผลความจำและความไม่เกี่ยวโยงกับความเข้าใจต่อการนำไปปฏิบัติได้จริง ไปเป็นการประเมินผลที่ผู้ถูกประเมินมีส่วนร่วมในการประเมินผลตนเองด้วย (self-assessment) โดยเน้นวิธีการการประเมินผลตามสภาพจริง ที่เป็นองค์ประกอบสำคัญ เพื่อตรวจสอบว่านักเรียนเกิดความรู้และทักษะ ที่เป็นเป้าหมายของคุณภาพนักเรียนนั้นหรือไม่ โดยเน้น

3.1 สร้างความสมดุลในการประเมินผลเชิงคุณภาพ โดยการใช้แบบทดสอบมาตรฐานสำหรับการทดสอบย่อยและทดสอบรวมสำหรับการประเมินผลในชั้นเรียน

3.2 ใช้เทคโนโลยีเพื่อยกระดับการทดสอบ การวัดและประเมินผลให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด

3.3 สร้างและพัฒนาระบบแฟ้มสะสมงาน (Portfolios) ของนักเรียนให้เป็นมาตรฐานและมีคุณภาพ

3.4 เน้นการนำประโยชน์ของผลสะท้อนจากการปฏิบัติของนักเรียนมาปรับปรุงแก้ไขและพัฒนางาน

4. ครูจะทำอย่างไร กับนักเรียนบางคนที่ความรู้และทักษะ เหล่านั้น ไม่ผ่านเกณฑ์ที่กำหนด

คุณภาพนักเรียน ที่เป็นความรู้และทักษะ คือสิ่งที่จำเป็นต้องให้เกิดขึ้นกับนักเรียน เมื่อครูมีการวัดผลและประเมินผลที่ถูกต้อง คุณภาพนักเรียนที่เป็นความรู้และทักษะ ที่ได้จากการการประเมินผล จะทำให้ทราบว่า นักเรียนคนใด ไม่ได้หรือไม่ผ่านตามเกณฑ์ที่กำหนด จำเป็นอย่างยิ่ง ที่ครูต้องหาวิธีการหรือรูปแบบใหม่ที่ต่างจากวิธีการหรือรูปแบบเดิมที่ได้ใช้ไปแล้วในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนตามปกติ มาช่วยจัดกิจกรรม (ซ่อมเสริม) เพื่อพัฒนาในความรู้และทักษะนั้นให้ได้ตามเกณฑ์ที่กำหนด วิธีการหรือรูปแบบที่ต่างไปจากเดิม นั่นคือ นวัตกรรมการจัดกิจกรรมการสอนเพื่อการซ่อมเสริมนั่นเอง

5. ครูจะทำอย่างไรกับนักเรียนบางคน ที่เรียนมีความรู้และทักษะเหล่านั้นสูงกว่าเกณฑ์หรือก้าวหน้าไปแล้ว

ในทำนองเดียวกัน ในกรณีที่คุณภาพนักเรียน มีความรู้และทักษะที่จำเป็นสูงกว่าเกณฑ์หรือมีความก้าวหน้า นั่นคือเป็นคนเก่ง ครูต้องต้องหาวิธีการหรือรูปแบบใหม่ที่ต่างจากวิธีการหรือรูปแบบเดิม ที่ได้ใช้ไปแล้วในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนตามปกติ มาจัดกิจกรรม (สอนเสริม) เพื่อพัฒนาในความรู้และทักษะ นั้นให้ไปสู่ความเป็นเลิศหรือความสามารถเฉพาะทางเป็นรายบุคคล วิธีการหรือรูปแบบใหม่ที่ต่างไปจากเดิม นั่นคือ ครูก็จะได้นวัตกรรมการจัดกิจกรรมการสอนขึ้นมาอีกสำหรับนักเรียนที่เรียนเก่ง

โดยสรุป การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนเพื่อสร้างคุณภาพนักเรียน ครูจะต้องมีการวางแผนที่ดีโดยมีการศึกษาทำความเข้าใจ คุณภาพนักเรียน ที่ต้องการให้เกิดขึ้น คืออะไร (หลักสูตร (มาตรฐานการเรียนรู้ ตัวชี้วัด คุณลักษณะอันพึงประสงค์ สมรรถนะสำคัญของผู้เรียน) และคุณลักษณะของนักเรียนในศตวรรษที่ 21 การคิด ความเป็นอาเซียนและหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง) นำมากำหนดเป็นเป้าหมายในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอน และนำคุณภาพนักเรียนที่ต้องการออกแบบกิจกรรมการเรียนการสอน ที่มีความยืดหยุ่นท้าทาย แปลกใหม่ กระตุ้น เร้าใจ การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนให้ครูทำหน้าที่เป็นโค้ช (Coach) และอำนวยความสะดวก (Facilitator) เน้นการเรียนรู้แบบ PBL (Problem-Based Learning) เรียนโดยลงมือทำ เพื่อให้เกิดทักษะ (Project based Learning) เน้นการเรียนรู้เพื่อชีวิต การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนให้มีความสัมพันธ์ มีขั้นตอนและกระบวนการที่เป็นลำดับ ที่นักเรียนสามารถมีส่วนร่วมกับการเรียนการสอนเช่น การกำหนดปัญหาที่สนใจและการทำกิจกรรมกลุ่ม เพื่อให้นักเรียนสามารถวิเคราะห์และสามารถบูรณาการกับรายวิชาอื่น ๆ ได้ ให้นักเรียนเรียนรู้ร่วมกันเป็นทีมระหว่างการทำงานเพื่อพัฒนาให้เกิดคุณภาพ จากนั้นครูทำการทดสอบผลการเรียนรู้ ประเมินผลทักษะที่เน้นการประเมินผลเพื่อพัฒนาการเรียนรู้ ประเมินผลเรียนรู้การทำหน้าที่ และนำผลการประเมินไปใช้เพื่อปรับปรุงพัฒนาการเรียนรู้ของนักเรียน