การปฏิรูปการเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์
การปฏิรูปการเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์
วิกฤตการณ์และปัญหาต่าง ๆ ของไทย ไม่ว่าจะเป็นปัญหาทางด้านสังคม เช่น ภาวะความเสื่อมโทรมของระบบสังคม ปัญหาการแพร่ระบาดของยาเสพติด ปัญหาโสเภณีเด็ก ฯลฯ ปัญหาทางด้านการเมืองการปกครอง เช่น จริยธรรมของนักการเมืองและผู้ปกครอง ฯลฯ ปัญหาทางด้านเศรษฐกิจที่ประเทศไทยกำลังเผชิญอยู่ในขณะนี้ เป็นต้น คือ ภาพสะท้อนความล้มเหลวในการจัดการศึกษาของไทยในระยะที่ผ่านมา
ด้วยพลังแห่งความมุ่งหวังที่เต็มเปี่ยมในการปฏิรูปการศึกษา ภายใต้บทบัญญัติรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. ๒๕๔๐ และพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ เราคาดหวังกันว่าจะเป็นอีกทางออกหนึ่งของปัญหาต่าง ๆ ดังที่กล่าวแล้วนั้น การปฏิรูปการศึกษาในครั้งนี้จึงมุ่งไปที่การปฏิรูปการศึกษาในเชิงระบบ กล่าวคือ การปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้หรือกระบวนการเรียนการสอน เป็นเป้าหมายหลักหรือเป็นหัวใจสำคัญของการปฏิรูปการศึกษา โดยการเปิดโอกาสให้ทุกฝ่ายได้เข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา รวมทั้งการนำนวัตกรรมที่หลากหลายเข้ามาเป็นเครื่องมือเพื่อกรุยทางไปสู่เป้าหมายร่วมกัน โดยความคาดหวังอันสูงส่งที่จะได้เห็นคนไทยก้าวไปสู่ความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ ตามความในมาตรา ๖ แห่งพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ คือ
การจัดการศึกษาต้องเป็นไปเพื่อพัฒนาคนไทยให้เป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ทั้งร่างกาย จิตใจ สติปัญญา ความรู้ และคุณธรรม มีจริยธรรมและวัฒนธรรมในการดำรงชีวิต สามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างมีความสุข
การจะบรรลุภารกิจในการจัดการศึกษาดังกล่าว จำเป็นอย่างยิ่งที่ทุกฝ่ายจะต้องเข้าใจถึงเจตนารมณ์ตามความในมาตรา ๖ เป็นอย่างดี กล่าวคือ ในการจัดการศึกษาโดยผ่านกระบวนการเรียนรู้ เพื่อนำผู้เรียนก้าวไปสู่ความเป็น มนุษย์ที่สมบูรณ์ ทั้งร่างกาย จิตใจ อารมณ์ สังคมและสติปัญญา คือ การสร้างผู้เรียนให้เป็น คนดี คนเก่ง และมีความสุข หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งตามที่เราคาดหวังมาตลอดก็คือ ต้องการได้ผู้เรียนที่มีความรู้คู่คุณธรรม
ภายใต้ความคิดและประสบการณ์ที่หลากหลาย เป็นการยากอย่างยิ่งที่เราจะนิยามคำว่าถึงคุณลักษณะของคนดี คนเก่ง และคนมีความสุขให้ตรงกันได้ อย่างไรก็ตามหากเรามีเป้าหมายเป็นอย่างเดียวกัน ก็คงไม่ยากนักเช่นกันที่เราจะรวมความหลากหลายทางด้านความคิดให้เป็นหนึ่งได้ ดังนั้น หากจะนิยามคำเหล่านั้นคงพอจะสรุปได้ดังนี้
คนดี คือ คุณลักษณะที่พึงประสงค์ประการหนึ่ง อันเป็นคุณลักษะที่แสดงถึงคุณภาพจิตใจหรือพฤติกรรมทางใจของผู้เรียน และสะท้อนออกมาเป็นพฤติกรรมภายนอก กล่าวคือ ความเป็นผู้มีคุณธรรม ศีลธรรมและจริยธรรม ทั้งที่เป็นคุณธรรมตามหลักศาสนาและคุณธรรมสากล เช่น ความเป็นคนมีเมตตากรุณา ความเอื้อเฟื้อ ความซื่อสัตย์สุจริต ความเสียสละ การมีความรับผิดชอบ รวมทั้งค่าการรู้จักเคารพในกฎกติกาของสังคมต่าง ๆ เป็นต้น
คนเก่ง คือ ความเป็นผู้ที่มีทักษะและความสามารถในด้านใดด้านหนึ่ง หรือหลาย ๆ ด้าน กล่าวคือความสามารถพิเศษเฉพาะทาง เช่น ทักษะทางด้านการคิด คณิตศาสตร์ ภาษา ศิลปะ ดนตรี กีฬา ภาวะผู้นำ ความเป็นคนใฝ่รู้รักเรียน เป็นต้น
คนมีความสุข คือ ผลสะท้อนจากการเป็นคนดีและคนมีความสามารถ กล่าวคือ ความเป็นผู้สามารถสร้างและรักษาสมดุลในชีวิต รู้จักคัดเลือกที่จะรับหรือปฏิเสธอย่างมีเหตุผล กล้าตัดสินใจอย่างถูกต้องและเป็นธรรม มีสุขภาพจิตร่าเริงแจ่มใส ดำรงชีวิตอย่างมีเหตุมีผลและรู้จักวางแผนในการแก้ปัญหาชีวิต
หากกล่าวโดยสรุปแล้วจะเห็นว่ากระบวนการเรียนรู้ กล่าวคือ การทำให้ผู้เรียนได้เป็นคนมีความรู้ เป็นคนฉลาด เป็นคนเก่งและเป็นคนดี ซึ่งจะส่งผลให้เขาเป็นคนมีความสุข ถ้าคนส่วนมากเป็นเช่นนี้ก็จะทำให้ธรรมชาติสิ่งแวดล้อมและสังคมเอื้อประโยชน์ต่อกัน สังคม ประเทศชาติและธรรมชาติก็จะน่าอยู่ และนั่นก็หมายความว่าเราสามารถจะอยู่ร่วมกันในสังคมได้อย่างมีความสุขอย่างแน่นอน
แท้ที่จริงแล้วคุณลักษณะของผู้เรียนที่เรียกกันว่าความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์นี้ คือ ภาคส่วนแห่งชีวิตของมนุษย์ ๒ ด้าน อันได้แก่ด้านกายภาพและด้านจิตภาพหรือด้านจิตใจนั่นเอง หมายความว่าความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์คือความสมบูรณ์ในด้านร่างกายและความสมบูรณ์ในด้านจิตใจ ซึ่งเป็นการถอดความของคุณลักษณะผู้เรียนตามแนวพุทธปรัชญาการศึกษา นั่นก็คือคุณลักษณะผู้เรียนตามแนว “ไตรสิกขา” ดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น
ดังนั้น หากเป้าหมายของการปฏิรูปการเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ เป็นการถอดความมาจากหลักพระพุทธศาสนา การจะพัฒนาผู้เรียนให้มีคุณลักษณะดังกล่าว จำเป็นอย่างยิ่งที่การปฏิรูปการเรียนรู้จะต้องนำหลักการศึกษาหรือหลักการเรียนรู้วิถีพุทธเข้ามาใช้ในกระบวนการเรียนการสอน ซึ่งนั่นเองคือมรรควิธีแห่งความสำเร็จในการปฏิรูปการเรียนรู้ โดยมีเป้าหมายของการปฏิรูปการเรียนรู้เพื่อพัฒนาผู้เรียนในด้านต่าง ๆ คือ
๑. พัฒนาด้านสติหรือความรู้ มุ่งให้ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจในเรื่องต่าง ๆ ตามหลักสูตรที่เป็นความรู้ทั่วไปและวิทยาการ เช่น ความรู้เกี่ยวกับตนเอง เกี่ยวกับธรรมชาติ เกี่ยวกับสังคม และความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับสิ่งเหล่านั้น ทั้งที่เป็นภูมิปัญญาไทยและภูมิปัญญาสากล ผู้ที่พัฒนาตนแล้วในด้านนี้เรียกว่า คนมีความรู้ คือ มีความเข้าใจแจ้ง จดจำได้มากและระลึกขึ้นมาได้
๒. พัฒนาการด้านปัญญา หรือด้านความคิด มุ่งให้ผู้เรียนสามารถคิดวิเคราะห์สิ่งต่าง ๆ ที่ได้รับรู้ สับผัง ได้เห็น ได้สัมผัส และสามารถสังเคราะห์เป็นองค์ความรู้ สามารถสร้างทางเลือกและตัดสินใจได้อย่างเป็นเหตุเป็นผลเหมาะสมกับสถานการณ์ คนที่พัฒนาตนเองแล้วในด้านนี้เรียกว่า คนฉลาดหรือคิดเป็น
๓. พัฒนาด้านทักษะหรือความสามารถ มุ่งให้ผู้เรียนต้องทำได้หรือปฏิบัติทักษะเบื้อต้นของการดำรงชีวิต เช่น พูด ฟัง อ่าน เขียน คิดคำนวณ รักษาสุขภาพอนามัยของตนเองและชุมชน รักษาธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ดำรงชีวิตร่วมกับผู้อื่น เล่นกีฬาและแสดงออกทางศิลปะตามแนวถนัด ทำงานพื้นฐานทั่วไปและประกอบอาชีพตามความเหมาะสม จนพึ่งตนเองได้ คนที่พัฒนาตนเองแล้วในด้านนี้เรียกว่า คนเก่งหรือคนมีความสามารถ
๔. พัฒนาด้านจิตใจหรือด้านคุณธรรม มุ่งให้ผู้เรียนต้องขัดเกลาจิตใจให้ปราศจากความโลภ ความโกรธ และความหลักผิด ที่เป็นพิษภัยต่อตนเองและผู้อื่น โดยการแสดงออกเป็นพฤติกรรม เช่น เสียสละเพื่อส่วนรวม ซื่อสัตย์ รักเพื่อนมนุษย์ รักษาสาธารณสมบัติ มีวินัย มุ่งมั่น อดทน ปฏิบัติตามหลักธรรมของศาสนา เคารพกฎหมาย มีสมบัติผู้ดี ไม่เห็นแก่ตัว มีคุณธรรม จริยธรรม และค่านิยมที่สอดคล้องเหมาะสมกับท้องถิ่น และโลกสากล คนที่พัฒนาตนเองแล้วในด้านนี้เรียกว่า คนดีหรือมีคุณธรรม
การปลูกฝังให้ผู้เรียนเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ นอกจากการเรียนรู้ด้านวิชาการ แล้วการเรียนรู้ด้านทักษะชีวิตมีความสำคัญมากในยุดโลกาภิวัฒน์
บรรณานุกรม
ธำรง อุดมไรจิตรกุลและคณะ.เศรษฐศาสตร์พอเพียง.กรุงเทพมหานคร: มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ, ๒๕๔๔.
พระเทพโสภณ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต).ทิศทางการศึกษาไทย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๖.
สุริวัตร จันทร์โสภา.เอกสารประกอบการสอนวิชาหลักการสอน. กรุงเทพมหานคร: มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๖..
เสรี พงศ์พิศ.ร้อยคำที่ควรรู้. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์พลังปัญญา, ๒๕๔๗.
สำนักข่าวกรมประชาสัมพันธ์.เนื่องในพระราชดำริพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพมหานคร: ฝ่ายการพิมพ์ ศูนย์ผลิตเอกสารและเผยแพร่ สำนักพัฒนาการประชาสัมพันธ์, ๒๕๔๔.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ.ปฏิรูปการเรียนรู้ ผู้เรียนสำคัญที่สุด.กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว,๒๕๔๓
สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ.กรณีตัวอย่าง: รูปแบบการวิจัยและพัฒนาของนักวิจัยในพื้นที่ โครงการ
