เกือบ 7 เดือนที่ผมทำงานใน 3 บทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนหลักพอเพียงสู่สถานศึกษา คือ ผู้ประสานงานให้เกิดเครือข่าย ผู้ขับเคลื่อนในฐานะกระบวนกร และบทบาทนักวิชาการ วิเคราะห์ สังเคราะห์ และเสนอแนวคิดเชิงสร้างสรรค์ต่างๆ รูปแบบการขับเคลื่อนฯ ที่ผมเห็น เป็นดังนี้ครับ
- ขั้นตอนในการทำให้นักเรียนเกิดอุปนิสัยพอเพียง อาจแบ่งได้เป็น 3 ขั้นตอน ได้แก่
- ขั้นนิยาม คือ ทำให้รู้และเข้าใจความหมาย ความสำคัญของหลักพอเพียง หลายโรงเรียนประสบผลสำเร็จ ด้วยวิธีการดังต่อไปนี้
- ติดป้ายไวนิล หรือ เขียนลงบนแท๊งน้ำ หรือ ทำป้ายอย่างถาวร เขียนเกียวกับ 3 ห่วง 2 เงื่อน ไข 4 มิติ ในจุดที่เด่น นักเรียนสามารถมองเห็นได้ง่าย ดังเช่นภาพต่อไปนี้
- วิธีที่ทุกโรงเรียนควรทำ คือการบูรณาการหรือแทรกระหว่างการเรียนการสอนทุกวิชา แทรกได้มากน้อยแตกต่างไปตามธรรมชาติของรายวิชา ถ้าครูรู้และเข้าใจจริงจะไม่ใช่เรื่องยากในการบูรณการได้อย่างเหมาะสมพอประมาณ
- วิธีที่สำคัญที่ถือเป็นขั้นตอนสำคัญคือ การถอดบทเรียน หรือ อาจเรียกว่าการสะท้อนบทเรียน กล่าวคือ ครูต้องสร้างวัฒนธรรมการ การถอดบทเรียน หรือสะท้อนเพื่อเรียนรู้ ของทุกกิจกรรม และทุกหน่วยการเรียน ว่าได้เรียนรู้อะไร อะไรประสบผลสำเร็จตามเป้า ที่ประสบผลสำเร็จเพราะอะไร ถ้าไม่ประความสำเร็จเพราะอะไร โดยเปิดโอกาสให้ทุกคนได้สะท้อน ก่อนจะนำมาถอดบทสรุปร่วมกัน วิธีการถอดบทเรียนเพื่อให้รู้นิยาม ทำได้โดย ครูจัดทำแบบฟอร์ม 3 ห่วง 2 เงื่อนไข 4 มิติ ให้นักเรียนถอดบทเรียนต่างๆ ให้สอดคล้องกับแบบฟอร์ม วิธีนี้นอกจะทำให้นักเรียนรู้จักแล้ว ยังจะช่วยทำให้ "เข้าใจ" ด้วย
- ขั้นตีความ หรือ ขั้นทำให้เข้าใจ
- วิธีที่เลี่ยงไม่ได้เลย คือ ต้องเปิดโอกาส หรือ สร้างโอกาส ให้นักเรียนได้ลงมือปฏิบัติ คือ ให้ได้เรียนรู้ด้วยการลงมือทำ (active learning)
- และถอดบทเรียน สิ่งที่นักเรียนได้ลงมือทำนั้น ทั้ง ก่อนทำ ระหว่างทำ และหลังทำ การถอดบทเรียนอาจแบ่งได้เป็น 2 ขั้นตอน ตามวัตถุประสงค์ คือ
- ถอดบทเรียนเพื่อให้เข้าใจ หลักปรัชญาฯ และความเชื่อมโยงหลักปรัชญากับการปฏิบัติ พิจารณาว่า พอประมาณอย่างไร เหตุผลคืออะไร และภูมิคุ้มกันที่ดีคืออย่างไร ต้องใช้ความรู้วิชาการอะไรบ้าง และคุณธรรมข้อใดบ้างที่เกี่ยวข้อง เป็นต้น
- ถอดบทเรียน เพื่อ ให้งานนั้นสำเร็จ คือ การนำหลักปรัชญาฯ มาใช้ในถอดบทเรียนและการทำงานนั้นๆ โดยอาจไม่ต้องกล่าวถึง 3 ห่วง 2 เงื่อนไข 4 มิติ เลย
- วิธีสอนผู้อื่น นับเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการทำให้เข้าใจหลักปรัชญาฯ แต่ต้องระวังว่า สอนเฉพาะสิ่งที่ตนรู้ คือ สอนแบบพอเพียงนั่นเอง
- ขั้นนำไปปฏิบัติเชื่อมโยงกับการดำเนินชีวิต
- การระลึกรู้ มีสติ และสมาธิในการทำกิจใดๆ ในชีวิตประจำวัน คือปัจจัยสำคัญของความเชื่อมโยง ดังนั้น หลายโรงเรียนจึงเห็นความสำคัญของ กิจกรรมฝึกฝนสมาธิและการรู้สึกตัวของนักเรียนตั้งแต่ต้น
- การถอดบทเรียนตนเอง หรือการระลึกรู้ในกิจวัตรที่ตนเองทำ ถือเป็นแนวทางในการฝึกฝนให้เข้าถึงความพอเพียงอย่างแท้จริง
- การถอดบทเรียนในการการนำหลักปรัชญามาใช้กับหน้าที่ของตนๆ เช่น ผอ.นำมาบริหารโรงเรียน ครูนำมาใช้ในการออกแบบการเรียนการสอน นักเรียนนำมาใช้กับการเรียนนการสอน คือสิ่งที่ต้องตรวจสอบและประเมินผล เพื่อสะท้อนว่า โรงเรียนนั้นพอเพียงหรือไม่
มาอวยพรปีใหม่ค่ะ