สมองเป็นรากฐานแห่งอารยธรรม ถึงกระทั่งแม้ว่าเกิดภัยภิบัติโลกระบบทุนนิยมสถาบันการศึกษา ล่มสลาย แต่มนุษย์ยังเหลือสมองเอาไว้สร้างอารยธรรมใหม่ต่อไป

สมอง  เครื่องมือชั้นเลิศ ของการศึกษาตามอัธยาศัยหรือการเรียนรู้ตลอดชีวิต

วิทยาการเกี่ยวกับประสาทและสมองปัจจุบัน ได้ก้าวหน้าไปไกลมาก
จนเราทราบว่า ที่เราเรียนรู้ไม่ว่าจะในระบบไหน  ก็มาจากการทำงาน
ของสมองภายในของเรานี่เอง 

เมื่อพูดถึงการศึกษาแล้ว องค์ประกอบต่าง ๆ มีมากมาย ตั้งแต่ อาคาร
ผู้บริหาร สื่อการเรียนการสอน ผู้สอน  องค์การมหาชน ผู้ปกครอง การลงโทษ
การให้รางวัล ผู้เชี่ยวชาญระดับต่าง ๆ นักวิชาการ  ฯลฯ
 แต่เมื่อตัดสิ่งที่ไม่สำคัญออกจนเหลือสิ่งที่สำคัญที่สุดนั่นก็คือ
ตัวผู้เรียนรู้เอง  ซึ่งตัวผู้เรียนรู้เองมีเครื่องมือที่สำคัญคือสมอง

สมมุติว่า โลกเกิดภัยภิบัติ สถาบันการศึกษานักวิชาการผู้บริหารตายไป
แต่การศึกษาที่แท้จริง คือการศึกษาตามอัธยาศัย ก็ดำเนินต่อไป เพราะ
เหลือสิ่งที่สำคัญที่สุด คือผู้เรียนรู้  บทเรียนก็คือปัญหาที่จะต้องแก้ต่อไป

สมองประกอบด้วยส่วนสำคัญอยู่หลายส่วนและมีหน้าที่ต่างกัน

สมองส่วนหน้า (Frontal lobe)  ทำงานด้านการตัดสินใจ เหตุผล การวางแผน
การควบคุมการเคลื่อนไหวและแก้ปัญหา  ทำหน้าที่ประมวลผลจากสมองส่วนต่าง ๆ
สมองส่วนนี้ถือเป็นสมองส่วนวิวัฒน์มากที่สุดของมนุษยชาติ 
หมอประเวศได้กล่าวถึงหน่วยงานการศึกษาบางหน่วยว่ามีหน้าที่ทำลายสมองส่วนหน้า

สมองส่วนการควบคุมเคลื่อนไหว (Motor area)  ทำหน้าที่ในการควบคุมการเคลื่อนไหว
ของร่างกาย  เป็นสมองส่วนกลาง  ร่วมกับสมองส่วนรับสัมผัส(Parietal Lobe)ทำหน้าที่
ในการ รับรู้ความรู้สึก รับรู้ภาพและเสียง  สมองส่วนขมับ (Temporal lobe) ทำงานเกี่ยวกับ
การรับรู้ภาพและความจำ  สมองน้อย (Cerebellum) ทำหน้าที่เกี่ยวกับการทรงตัว
และสุดท้ายคือสมองส่วนหลัง  (Occipital lobe) เป็นสมองส่วนรับภาพ  ควบคุมการทำงาน
ของร่างกาย ควบคุมการทำงานของหัวใจ 

การทำงานแบบง่าย ๆ ของสมอง คือ  การรับรู้ข้อมูลต่าง ๆ ผ่านประสาทสัมผัสทั้งห้า
เมื่อได้รับแล้วก็ทำงานโดยการประมวลผล  นั่นก็คือ การคิดและแก้ปัญหา เป็นการ
ทำงานของสมองแบบบูรณาการ  โดยใช้สมองหลาย ๆ ส่วนร่วมกัน 
เมื่อคิดเสร็จแล้ว ก็ส่งสัญญาณไปกระตุ้นส่วนที่เคลื่อนไหว เพื่อเป็นปฏิกิริยาโต้ตอบ
กับสิ่งแวดล้อม

สมองเกิดการเรียนรู้  จาก อะไร ????

เกิดเมื่อเซลสมอง ส่งสัญญาณติดต่อกัน ในลักษณะบูรณาการแบบเครือข่าย (Neural network)
จากเส้นใยสมองที่เรียกว่าแอกซอน (Axon)และเดนไดรท์ (Dendrite)  เส้นใยสมองที่ชื่อว่า
แอกซอน ทำหน้าที่ส่ง สัญญาณกระแสประสาทไปยังเซลสมองต่าง ๆซึ่งเกิดในจุดเชื่อมต่อที่เรียกว่า
 ซีนแนปส์ (synapse)  การเกิดการเชื่อมต่อกันก่อให้เกิดการเรียนรู้

พูดแบบง่าย ๆ ก็คือ เมื่อ เมื่อเกิดการกระทบสัมผัสจากผัสสะ สมองก็เกิดการทำงาน
โดยการหลั่งสารไปที่เส้นใยสมอง และมีการเชื่อมโยงกันภายในเซลสมอง  จะเห็นได้ว่า
เด็กก่อนวัยอนุบาลจะมีพัฒนาการของเส้นใยสมองมี่การเชื่อมโยงกันค่อนข้างมาก
การเชื่อมโยงและบูรณาการของสมองคือการเรียนรู้

เห็นได้ชัดเจนว่า ปัญญาเกิดจากสิ่งภายใน  เครื่องมือสำคัญคือสมอง
การเรียนรู้หาใช่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ตามแนวคิดเดิมของนักการศึกษายุคที่วิทยาการสมองยังไม่เจริญ
การที่จะฝึกฝน ให้มีปัญญา นั้นจะต้องมีเจตนาภายในที่จะเรียนรู้ และจดจำ เป็นแรงจูงใจภายใน
วิทยาการของสมอง ได้ก่อเกิดทฤษฎีพาหุปัญญา (Multiple Intelligences)  ซึ่ง การ์ดเนอร์
เป็นผู้ศึกษาและเชื่อมโยงกับการทำงานของสมอง   การ์ดเนอร์ได้ให้คำนิยามของปัญญาว่า
“ปัญญา คือความสามารถที่จะค้นหาและแก้ปัญหาและสร้างผลผลิตที่มีคุณค่าเป็นที่ยอมรับในสังคม”
ซึ่งปัญญาของการ์ดเนอร์มีแปดประการ ก็คือ  ความสามารถในการสร้างผลผลิต ด้านตรรกะ ดนตรี
การเคลื่อนไหวร่างกาย  ภาษา เข้าใจธรรมชาติ เข้าใจตนเอง  ศิลปะ ซึ่งความสามารถเกิด
จากการใช้สมองซ้ำ ๆ กันในกลุ่มปัญญานั้น ๆ ทำให้โดดเด่น และมีความสามารถเพิ่มโดย
การฝึกใช้สมองเพิ่มเติมซ้ำบ่อย ๆ

จากการทราบการทำงานของสมอง พบว่า  ใครก็มีสมอง และมีสมองค่อนข้างเท่ากัน
ไม่ว่าเขาจะมีใบรับรองระดับไหนก็ตาม  หรือ ไม่มีใบรับรองอะไร  เขาก็มีสมอง
ได้เรียนหนังสือ หรือไม่ได้เรียนหนังสือ  ก็มีสมองและวิธีการคิดแก้ไขปัญหาของส่วนนั้น

นักเรียนกลาง ๆ ถึงค่อนข้างแย่ ในระบบการวัดประมวลผลของทฤษฎีการศึกษาแบบโลกเก่า
หากมีความเชื่อมั่นในการเรียนรู้ด้วยตนเอง  เริ่มจากการเรียนรู้ในสิ่งที่ชอบ ตามความถนัด
การได้รับการยอมรับ มีเวทีให้เขาได้แสดงศักยภาพของสมอง  ก็จะพบว่า เขาเหล่านี้อาจเป็น
ซีอีโอ ของบริษัทนอกกรอบแบบใดแบบหนึ่ง  และพวกที่เรียนดีอาจเป็นพนักงานของเขาก็ได้


สรุปว่า  ทฤษฎีสมองเป็นส่วนหนึ่งของทฤษฎีการเรียนรู้ตลอดชีวิต หรือการศึกษาตามอัธยาศัย
ซึ่งอธิบายการเรียนรู้ แบบตัดสิ่งที่เป็นรูปแบบทิ้งไปทั้งหมด  เข้าสู่โหมดของการเรียนรู้แบบเพียว ๆ
เพราะสมองเป็นรากฐานแห่งอารยธรรม ถึงกระทั่งแม้ว่าเกิดภัยภิบัติโลกระบบทุนนิยมสถาบันการศึกษา
ล่มสลาย แต่มนุษย์ยังเหลือสมองเอาไว้สร้างอารยธรรมใหม่ต่อไป