ได้พบว่า ท่านผู้มีความรู้ผู้หนึ่งเผยแพร่ความเห็นว่า สมถกรรมฐานมีลักษะ ๓ คือ

๑.นิจจลักษณะ เป็นลักษณะที่เที่ยงแท้ แน่นอน กล่าวคือเมื่อมีสมาธิเมื่อใดก็เห็นนิมิตติดตาเหมือนที่เคยเห็นได้ดังปรารถนาทุกครั้ง

๒.สุขลักษณะ เป็นความสุขที่ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจนด้วยอำนาจสมาธิ ไม่เห็นทุกข์ไม่เห็นโทษแห่งทุกข์ แต่เห็นทุกข์เป็นสุข ไม่ปรารถนาความหลุดพ้นจากทุกข์

๓.อัตตลักษณะ เป็นความสามารถบังคับได้ ต้องการเมื่อใดก็ทำให้เกิดขึ้นได้เมื่อนั้น คล้ายกับเป็นเจ้าของ ทำให้ผู้ปฏิบัติเกิดความหลงใหลติดในอำนาจวิเศษของตน ยึดติดกับความเป็นของเรา ทั้งในระบบเบื้องต้นและระดับสูง ความรู้พิเศษดังกล่าวเป็นโลกิยวิชา เป็นโลกิยอภิญญา ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นความสุขในสังสารวัฏไม่คงเส้นคงวา ซึ่งเป็นความสุขที่กลับกลายเป็นทุกข์ได้

ผู้เขียนใคร่ขอแสดงความเห็นต่างจากท่าน ตามความรู้ที่มีในขณะนี้ดังนี้

ในข้อที่ว่า สมาธิเป็น นิจจลักษณะ มีลักษณะที่เที่ยงแท้ เมื่อเห็นนิมิตติดตาเมื่อใด จิตก็เป็นสมาธิได้ทุกครั้ง

คำว่า เที่ยง นั้น ผู้เขียนเข้าใจว่าหมายถึง ความคงที่ คงตัวอยู่ได้ ไม่เปลี่ยนแปลง

แต่นิมิตติดตาไม่ได้เป็นอย่างนั้น เพราะสามารถดำรงอยู่ได้เพียงชั่วคราว ก็ดับ ต้อง ยก ขึ้นมาใหม่ คือต้องมีวิตก (ยกจิตสู่อารมณ์) และต้องพยายามรักษาให้นิมิตที่เกิดขึ้นมาใหม่นั้น ทรงตัวอยู่ได้ (วิจาร) จนกว่านิมิตติดตาจะทรงตัวนานขึ้น บังคับให้เป็นไปตามจิตต้องการได้ (ปฏิภาคนิมิต) แต่กระนั้น ปฏิภาคนิมิตก็ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ตลอดไปเช่นกัน

ดังที่จะเห็นว่า องค์ประกอบของสมาธิแนบแน่นระดับต้นคือปฐมฌาน นั้น ประกอบด้วยองค์ทั้ง ๕ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา เพราะต้องคอยยกวิตก คลอวิจาร อยู่เรื่อยไป หากจิตจดจ่อกับอารมณ์เดียว เป็นสมาธิ (เอกัคคตา) ปีติ สุข ก็เกิดเป็นระยะๆ ซึ่งองค์ประกอบทั้ง ๕ จะหมุนเวียนเกิดอยู่ตลอดเวลาที่อยู่ในปฐมฌานนั้น

ที่ท่านให้ความเห็นว่า เมื่อได้นิมิตติดตาคราวใด จิตก็เป็นสมาธิไปทุกครั้งนั้น ผู้เขียนขอแสดงความเห็นว่า เป็นเพราะสมาธิเป็นสภาวธรรมหนึ่งในสังขตธรรม จึงได้มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ได้หมายความว่าสมาธิเป็น ของเที่ยง เป็น ของคงทน หรือ ของไม่สูญสลาย

สภาวธรรมตามธรรมชาติของทุกสิ่ง มีลักษณะเหมือนกันคือ ไม่เป็นตน ไม่สามารถเป็นเจ้าของได้ ไม่เป็นไปตามใจปรารถนา โดยมีจุดแยกคือ หากสภาวธรรมใด แม้จะเป็นอยู่อย่างนั้น แต่เป็นไปตามเหตุปัจจัย เรียกว่า สังขตธรรม ส่วนสภาวธรรมใด ทรงตัวอยู่อย่างนั้น ไม่ขึ้นต่อเหตุปัจจัย เรียก อสังขตธรรม

ถ้าเป็นอสังขตธรรม หรือ วิสังขาร คือนิพพาน ก็ชัดอยู่แล้วว่า นิพพานนั้นเป็นธรรมธาตุอันดำรงอยุ่ตามสภาวะของมัน มีอยู่ ตามธรรมดาของสภาวะที่ไม่เกิดจากปัจจัย เป็นนิสสัตตะนิชชีวะ มิใช่สัตว์บุคคลตัวตนเราเขา ไม่เป็นของใคร ไม่ขึ้นต่อใคร ไม่มีใครกำกับบังคับควบคุม ไม่มีตัวทำการที่จะดลบันดาลอะไรแก่ใครๆ

ส่วนสังขตธรรม คือ สังขารทั้งหลาย อันได้แก่ขันธ์ ๕ ก็ชัดอยู่แล้วเช่นเดียวกัน คือ ทุกอย่างนั้น ดำรงอยู่ตามสภาวะของมัน มีอยู่เป็นไปตามธรรมดาของมัน แต่เป็นธรรมดาของสังขตธรรม ซึ่งตรงข้ามกับธรรมดาของอสังขตธรรม กล่าวคือ มีอยู่ ตามธรรมของสังขตธรรม ที่เป็นไปตามเหตุปัจจัยของมัน ซึ่งก็ไม่เป็นไปตามปรารถนาของใคร ไม่มีตัวตนอะไรสิงซ้อนอยู่อาศัยที่จะเป็นตัวทำการในการเสพเสวย สั่งบังคับ หรือ มีอำนาจบงการบัญชาให้ขันธ์ ๕ นั้น ไม่ว่าทั้งหมด หรือ แต่ละอย่าง ให้เป็นไปตามความต้องการของตน โดยเป็นอิสระจากการทำตามหรือทำที่เหตุปัจจัย

พระพรหมคุณาภรณ์(ป.อ.ปยุตฺโต) พุทธธรรมฉบับปรับขยาย (พิมพ์ครั้งที่ ๓๒)หน้า ๙๐ ๙๑

ผู้เขียนมีความเห็นว่า ควรกล่าวว่า การเกิดของสมาธิที่เหมือนเดิมทุกครั้งนั้น เป็นสังขตธรรมมากกว่าที่จะกล่าวว่า เป็น ของเที่ยง อีกประการหนึ่ง องค์ประกอบของฌานคือ ปีติ วิตก วิจาร จัดอยู่ในขันธ์ ๕ คือเป็น ปกิณณกเจตสิก (เจตสิกที่เรี่ยราย คือเกิดกับจิตได้ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล แต่ไม่แน่นอนเสมอไปทุกดวง) ในเมื่อขันธ์ ๕ เอง ก็ไม่เที่ยง แล้วสิ่งที่ปรุงแต่งขึ้นโดยอาศัยขันธ์ ๕ จะเป็นของเที่ยงไปได้อย่างไร

ในข้อที่ว่า สมาธิเป็นสุขลักษณะ เป็นความสุขที่ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจนด้วยอำนาจสมาธิ

สภาวธรรมที่เป็นสังขตธรรมทุกอย่างล้วนมี ทุกขลักษณะ หรือ เครื่องกำหนดว่าเป็นทุกข์, ลักษณะที่จัดว่าเป็นทุกข์ คือ ถูกการเกิดขึ้นและการดับสลายบีบคั้นอยู่ตลอดเวลา, ทนได้ยากหรือคงอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้, เป็นที่ตั้งแห่งความทุกข์

สภาวธรรมคือความสุขนั้นก็เช่นกัน สุขเป็นสภาวะที่มีอยู่จริงในบางฌาน เป็นภาวะที่เป็นสุขจริงๆ ไม่ใช่การเห็นทุกข์เป็นสุข แต่กระนั้น ความสุขก็ตกอยู่ใต้ทุกขลักษณะ คือ คงอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ และหากใครหลงใหล ก็เป็นเหตุนำไปสู่ทุกข์ อย่างน้อยก็หลงเสพสุขจนไม่นำจิตที่เป็นสมาธินี้ไปพิจารณาธรรมให้เกิดปัญญา

เหตุที่ในขณะที่จิตอยู่ในสมาธิ ความทุกข์ไม่ปรากฏ เพราะในขณะที่นั้น อกุศลธรรมเกิดขึ้นไม่ได้ ไม่น่าจะเป็นเพราะเห็นทุกข์เป็นสุขแต่อย่างใด หากเป็น สุขเวทนา

ลักษณะสำคัญอีกอย่างหนึ่งของฌานสุขคือ ยังเป็นสุขระดับเวทนา หมายความว่า เป็นสุขที่เกิดจากการเสวยอารมณ์ หรือ เสพรสอารมณ์ ถ้ามองในแง่นี้ ฌานสุขก็ยังมีลักษณะร่วมอย่างหนึ่งกับกามสุขคือ เป็นสุขเวทนา

พระพรหมคุณาภรณ์ ป.อ.ปยุตฺโต ความสุขตามหลักพุทธธรรม หน้า ๓๙

มีข้อควรสังเกตคือ เวทนามี ๓ บ้าง (ทุกข์ สุข อทุกขมสุข) มี ๕ บ้าง (คือแยกทุกข์ออกเป็น ๒ คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ แยกสุขออกเป็น ๒ เช่นเดียวกัน จึงได้เป็น ทุกข์ โทมนัส สุข โสมนัส อุเบกขา) เวทนาเกิดอย่างไรก็อย่างนั้น แต่ การปรุงแต่ง หรือ สังขาร ต่างหากที่ทำให้เห็นผิดไปจากความเป็นจริง เห็นว่าชอบหรือไม่ชอบ ปรารถนาจะหลุดพ้นหรือไม่ปรารถนาจะหลุดพ้น

ในข้อที่ว่า สมาธิเป็นอัตตลักษณะ เป็นความสามารถบังคับได้ ต้องการเมื่อใดก็ทำให้เกิดขึ้นได้เมื่อนั้น

ในข้อนี้ สมเด็จพระสังฆราชได้อธิบายไว้อย่างชัดเจนว่า ไม่ควรเห็นทั้งศีล สมาธิ ปัญญา ว่าเป็นอัตตา

ฉะนั้น ผู้ปฏิบัติธรรมในพระพุทธศาสนา ท่านจึงสอนให้ปฏิบัติปล่อยวางไม่ยึดถือ พิจารณาสิ่งอันใดก็พิจารณาเพื่อปล่อยวางสิ่งนั้น ไม่ใช่เพื่อยึดถือสิ่งอันนั้น เช่นว่า พิจารณาสติปัฏฐานทั้ง ๔ กาย เวทนา จิต ธรรม หรือพิจารณานามรูป พิจารณาแล้วก็ปล่อยวาง ไม่ยึดถือ และแม้ธรรมปฏิบัติจะเป็นสติก็ตาม จะเป็นสมาธิก็ตาม เป็นปัญญาก็ตาม ก็ไม่ใช่เป็นสิ่งพึงยึดถือว่า สติสมาธิปัญญาเหล่านี้เป็นอัตตาตัวตน เพราะว่าสติสมาธิปัญญาเหล่านี้เป็นเครื่องปล่อยวางความยึดถือทั้งหมด จะไปยึดถือเอาเครื่องปล่อยวางความยึดถือก็ไม่ได้ ยึดถือเข้าเมื่อใดก็เป็นอุปาทานเข้าเมื่อนั้น เป็นอันตรายต่อสติสมาธิปัญญาที่ปฏิบัติ

สมเด็จพระญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน) หลักธรรมสำคัญของพระพุทธศาสนา หน้า ๖๓

ส่วนที่ว่า หากผู้ฝึกสมาธิต้องการสมาธิเมื่อใด ก็บังคับให้เกิดขึ้นได้ตามต้องการนั้น ผู้เขียนมีความเห็นว่า การที่จิตจะเป็นสมาธิได้หรือไม่นั้น ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัย หากเหตุปัจจัยต่างๆเอื้อสมาธิก็เกิดได้

เช่น เมื่อผู้ฝึกมีศีล ทำให้วิถีชีวิตเป็นปกติ ไม่มีเรื่องร้อนใจ โอกาสที่จิตจะเป็นสมาธิก็ง่ายขึ้น (เช่น หากเราไปขโมยทรัพย์สินของใคร ความกังวลที่ว่าอาจจะถูกจับได้ อาจจะได้รับโทษ อาจจะเสียชื่อเสียง ย่อมทำให้จิตเป็นสมาธิได้ยาก)

เมื่อจะฝึกสมาธิในคราวใด หากในคราวนั้นไม่มีปลิโพธ(อาวาสปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับวัดหรือที่อยู่กุลปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับตระกูลญาติหรืออุปัฏฐาก ลาภปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับลาภคณปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับคณะศิษย์หรือหมู่ชนที่ตนต้องรับผิดชอบ กรรมปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับการงาน เช่น การก่อสร้าง อัทธานปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับการเดินทางไกลเนื่องด้วยกิจธุระญาติปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับญาติหรือคนใกล้ชิดที่จะต้องเป็นห่วงซึ่งกำลังเจ็บป่วยเป็นต้น อาพาธปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับความเจ็บไข้ของตนเอง คันถปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับการศึกษาเล่าเรียนอิทธิปลิโพธ ความกังวลเกี่ยวกับฤทธิ์ของปุถุชนที่จะต้องคอยรักษาไม่ให้เสื่อมก้าวล่วงนิวรณ์ได้

ผู้ฝึกได้สัปปายะต่างๆตามสมควร (สิ่ง สถาน หรือบุคคล ซึ่งเป็นที่สบาย เหมาะกัน เกื้อกูล หรือเอื้ออำนวยโดยเฉพาะที่ช่วยเกื้อกูลแก่การบำเพ็ญและประคับประคองรักษาสมาธิ ๗ อย่าง คือ อาวาส ที่อยู่ โคจร ที่บิณฑบาตหรือแหล่งอาหาร ภัสสะ เรื่องพูดคุยที่เสริมการปฏิบัติ บุคคล ผู้ที่เกี่ยวข้องด้วยแล้วช่วยให้จิตผ่องใสสงบมั่นคง โภชนะ อาหาร อุตุ สภาพแวดล้อมและอุณหภูมิ อิริยาบถ)

หากปัจจัยเหล่านี้เป็นต้น พร้อม และในคราวนั้นผู้ฝึกก้าวล่วงนิวรณ์ ๕ (ธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุความดี, สิ่งที่ขัดขวางจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณธรรม, สิ่งที่ขวางไม่ให้จิตสู่สมาธิ คือ กามฉันท์ พอใจในกามคุณ พยาบาท คิดร้ายผู้อื่น ถีนมิทธะ ความหดหู่ซึมเซา อุทธัจจกุกกุจจะ ความฟุ้งซ่านและรำคาญ วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย) จิตก็เป็นสมาธิได้

เหล่านี้เป็นความเห็นต่างที่ผู้เขียนใคร่เสนอ และหากผู้เขียนแสดงความเห็นผิดพลาดอย่างไร ขอผู้รู้โปรดเมตตาแก้ไข จะถือเป็นพระคุณอย่างยิ่ง