หมออนามัย ใบส้มป่อย
นายอานนท์ ภาคมาลี นักวิชาการสาธารณสุข ชำนาญการ
ชื่อทั่วไป ส้มป่อย หรือ ส้มขอน (ภาคกลาง) ส้มป่อย (ภาคเหนือ) ส้มใบ ส้มป่อย (ภาคใต้) ส้มป่อยเป็นไม้พุ่มรอเลื้อยขนาดใหญ่ ตามลำต้นกิ่งก้าน มีหนาม ใบเป็นใบประกอบ แบบนกสองชั้นใบย่อยรูปขอบขนาน ปลายและโคนใบมน ดอกมีขนาดเล็กเป็นช่อ กลมเป็นพู่เหมือนดอกกระถิน ออกตามปลาย กิ่ง ฝักแบนยาว คล้ายถั่วลันเตา สีน้ำตาลดำขอบเป็นคลื่น ผิวย่น มีสารกลุ่มซาโปนินสูงถึง 20 % ตีกับน้ำจะเกิดฟองคงทนมาก ขยาย พันธุ์ด้วยเมล็ด
ประโยชน์ ส้มป่อยมีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตคนอีสานอย่างมาก ยอดอ่อนใช้กินเป็นอาหาร และประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ เช่น เผาใส่ในน้ำมนต์ เป็นการรักษาและป้องกันโรคต่าง ๆ หรือใช้
เป็น อุปกรณ์พรมน้ำมนต์ ในส่วนของฝักมีสารออกฤทธิ์ ในกลุ่ม (saponin) ได้แก่ acacinin
A,B,C,D และ E จากการสัมภาษณ์คนลาวที่นำฝักส้มป่อยมาขายตามแนวชายแดนไทย-ลาว ทราบว่ามีการนำส้มป่อยไปใช้ในอุตสาหกรรมการทำเครื่องสำอาง (ยาสระผม น้ำหอม เป็นต้น) สรรพคุณทางสมุนไพรใช้ใบต้มอาบแก้โรคผิวหนัง และเป็นยาขับเสมหะ
ลักษณะทั่วไป: ส้มป่อยเป็นไม้เลื้อย มีเถาเป็นเนื้อไม้และมีหนามที่เปลือกของลำต้น ลำต้นเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่นได้ บริเวณยอดอ่อน เถาจะเป็นสีแดงคล้ำมีหนามอ่อน ใบ เป็นใบประกอบก้านใบ ประกอบยาว 6-16 ซม. ก้านใบยาว 1.5-5.2 ซม. ประกอบด้วยใบ 5-10 คู่ มีใบย่อย 10-35 คู่ ใน
แต่ละก้าน ใบย่อยสีเขียวขนาดเล็ก ดอก จะแตกออกจากง่ามใบลักษณะเป็นทรงกลมคล้าย ดอกกระถิน และมีเกสรเป็นขนอ่อนๆ รอบดอก เมื่อดอกแก่จะกลายเป็นฝักยาว ผลเป็นฝัก ผิวของฝักมีคลื่นขรุขระ ฝักยาว 10-15 ซม.เปลือกของฝักอ่อนเป็นสีเขียวอมแดง พอแก่เป็นสีน้ำตาลเข้มเมล็ดเรียงอยู่ภายใน
สรรพคุณทางยา ใบรสเปรี้ยว ฝาดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณช่วยขับเสมหะ ขับระดูขาว แก้บิด ฟอกโลหิต แก้โรคตา ดอก รสเปรี้ยว ฝาด มัน แก้เส้นเอ็นพิการให้สมบูรณ์ ฝัก รสเปรี้ยว เป็นยาขับเสมหะแก้ไอ ทำให้อาเจียน แก้น้ำลายเหนียว แก้โรคผิวหนัง ช่วยขจัดรังแคและบำรุงเส้นผมเปลือกรสขมเปรี้ยว เผ็ดปร่า เจริญอาหารกัดเสมหะ แก้ไอ ซางเด็ก ต้นรสเปรี้ยวฝาดแก้ตาพิการ ราก รสขม แก้ไข้ แก้ท้องร่วง
ประโยชน์ทางอาหาร ยอดอ่อนและใบอ่อนใช้รับประทานเป็นผัก และเครื่องปรุงรสช่วยให้อาหารมีรสเปรี้ยวและช่วยดับกลิ่นคาวปลาได้ ยอดส้มป่อยมักนำมาแกงกับปลา แกงส้ม หรือจอ (อาหารเหนือ) ก็ได้ เวลาแกง อาจจะใส่ยอดส้มป่อยอย่างเดียวหรือแกงรวมกับยอดมะขามอ่อนก็ได้ประโยชน์อื่นๆ น้ำของฝักส้มป่อยใช้ขัดล้างเครื่องเงิน เครื่องทอง นอกจากนี้เปลือกต้นให้สีน้ำตาลและสีเขียวซึ่งใช้ประโยชน์ ในการย้อมผ้า ย้อมแห และอวนได้
สารที่มีประโยชน์ในส้มป่อย
1. ในฝักมีสารชาโปนิน ซึ่งทำเป็นฟองคล้ายสบู่
2. มีสารจำพวก กรดอินทรีย์ ที่ทำให้รสเปรี้ยว นำไปประกอบอาหารได้
สมุนไพรที่ใช้ตามตำรับนี้ เป็นยาสด เพราะตัวยาที่มีน้ำมันหอมระเหยเป็นสาระสำคัญในการออกฤทธิ์ ถ้าเป็นยาแห้งน้ำมันหอมระเหย จะระเหยออกไปมากแล้ว ทำให้มีผลในการรักษาได้น้อยนอกจากนี้ อาจใช้สมุนไพรอื่นร่วมอีก เช่น ว่านนางคำ หัวหอม ใบพลับพลึง ขิงสด ว่านน้ำ ดีปลี เปราะหอม ผักบุ้ง เปลือกชะลูด ถ้าหาไม่ได้ก็ไม่เป็นไรใช้เท่าที่มีแต่ที่ขาดไม่ได้ก็คือ หัว ผิวมะกรูด ใบมะขามแก่ และใบส้มป่อย
ตัวยาที่นิยมใช้ทำลูกประคบ เหง้าไพล บรรเทาอาการปวดเมื่อยลดอาการอักเสบ ตะไคร้บ้าน บรรเทาอาการปวดเมื่อยลดอาการอักเสบ ใบส้มป่อย รักษาโรคผิวหนัง ใบมะขาม บรรเทาอาการคันตามร่างกายบำรุงผิว ขมิ้นชัน บรรเทาอาการฟกช้ำ รักษาเม็ดผดผื่นคันตามผิวหนัง ขมิ้นอ้อย บรรเทาอาการฟกช้ำ รักษาเม็ดผดผื่นคันตามผิวหนัง ผิวมะกรูด บรรเทาลมวิงเวียน เกลือแกง ช่วยดูดความร้อน การบูร แต่งกลิ่น บำรุงหัวใจแก้แผลพุพอง พิมเสน แต่งกลิ่นแก้พุพองแก้หวัด
ส่วนประกอบของลูกประคบ ปรุงเป็นสูตรตัวเอง หัวไพลสด ½ กิโลกรัม หัวขมิ้นอ้อยและ ขมิ้นชัน รวมกันให้ได้ ½ ขีด ต้นตะไคร้ 1 ขีด เพิ่มใบเตย 1 ขีดเพื่อดับกลิ่น ผิวมะกรูด 1 ผลใบมะขามและใบส้มป่อย รวมกันให้ได้ ½ ขีดการบูร 1 ช้อนโต๊ะ พิมเสน 1 ช้อนโต๊ะ เถาเอ็นอ่อน ½ ขีด และเกลือ 1 ช้อนโต๊ะ
