กรณีศึกษา สมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู สามขวบย่าง บนทางเดิน สาย สมัชชาสุขภาพเพื่อชุมชนคนเมืองลุ่มภู สู่นโยบายสาธารณะ ว่าด้วยการปกป้องเด็กและเยาวชนให้รอดพ้นจากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์
ธีระวัฒน์ เจริญชัยรัตนะ, พตท.เกียรติชัย ปอวิจิตรกุล,ไพบูลย์ บุญแสนแผน
ในการศึกษาครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้ที่เกิดจากกระบวนการสมัชชาสุขภาพระดับพื้นที่ในจังหวัดหนองบัวลำภูเฉพาะประเด็นเพื่อที่จะนำไปสู่การพัฒนากระบวนการนโยบายสาธารณะที่เกิดจากความต้องการคน ในพื้นที่และขยายผลไปสู่ระดับประเทศต่อไป ตลอดระยะเวลาสามกว่าปี ที่ทางเครือข่ายสมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู ได้ช่วยกันพัฒนากระบวนการขับเคลื่อนตามวิถีทางสมัชชาสุขภาพ ในการจัดรูปแบบและแนวคิดการทำงาน การจัดเวทีอภิปรายแลกเปลี่ยนเรียนรู้ต่างๆ โดยการสรรหาบุคคล คณะเจ้าหน้าที่ ที่มีจิตอาสามาช่วยกันทำงาน ด้านพัฒนานโยบายสาธารณะ ด้านสุขภาพ ตามแนวคิดสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา มีองค์ประกอบของคณะทำงาน ได้แก่ ภาคประชาสังคม ภาคการเมือง ภาควิชาการ ที่ทำงานแบบบูรณาการ โดยพุ่งเป้าประเด็นความสนใจให้ภาคประชาชนและความต้องการที่เกิดจาก การร่วมกัน คิดร่วมกันทำ ร่วมมือกันพัฒนา เพื่อสุขภาวะของคนในจังหวัดหนองบัวลำภู
เริ่มต้นจากปีแรก ( ปี ๕๐-๕๑) ที่พวกเราได้ใช้พื้นที่ทดลองในการนำรูปแบบกระบวนการสมัชชาเฉพาะพื้นที่มาใช้ ในพื้นที่เล็กๆ แห่งหนึ่งของจังหวัดหนองบัวลำภู โดยใช้กระบวนการและรูปแบบหลักการของสมัชชาสุขภาพเฉพาะพื้นที่ มาใช้เป็นประเด็นร่วมกันในเรื่อง สมัชชาว่าด้วยการปกป้องเด็กและเยาวชนให้รอดพ้นจากบุหรี่และน้ำเมาของพื้นที่ตำบลหนองภัยศูนย์ อำเภอเมือง จังหวัดหนองบัวลำภู ซึ่งได้ประเด็นมาจาก การทำงานวิจัยเชิงปฏิบัติการ ร่วมกับชุมชน หมออนามัย สมาชิก อบต.ผู้นำชุมชน ผู้สูงอายุ เยาวชน ภาคีเครือข่ายสร้างสุขภาพทุกสาขา มีเวทีคืนข้อมูลให้แก่ชุมชนหลายครั้ง จนตกผลึกด้านความคิดของคนในชุมชน ซึ่งนำไปสู่กระบวนการสมัชชาสุขภาพเฉพาะพื้นที่ต่อไป
นิยามและความหมาย การปกป้องเด็กและเยาวชนให้รอดพ้นจากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เป็น
ประเด็นนโยบายสาธารณะที่เกิดขึ้นจากการ การจัดเวทีสมัชชา ในแต่ละพื้นที่ ของทุกอำเภอในจังหวัดหนองบัวลำภู จนได้ประเด็นร่วมกัน ทั้งหวัดโดยในครั้งนั้นได้เกิดเในหตุการณ์ที่ก่อให้เกิดอันตรายมีคนตายและบาดเจ็บเนื่องจาก มีวัยรุ่นกลุ่มหนึ่งมีอาการเมาและไม่พอใจคู่อริ จึงโยนระเบิดเข้าใส่ในงานงานบุญหมอลำซิ่ง จนออกข่าวหน้าหนึ่งของหนังสือพิมพ์เกือบทุกฉบับ
คณะทำงานพัฒนาสมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู (เครือข่ายสร้างสุขเมืองหนองบัวลำภู) ได้ออกแบบกระบวนการนโยบายสาธารณะโดยใช้สมัชชาสุขภาพเฉพาะประเด็น / พื้นที่ เป็นเครื่องมือ ภายใต้แนวคิดสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา และได้แบ่งการดำเนินงานตามกระบวนการออกเป็น ๓ ระยะ ได้แก่ ๑) ระยะเริ่มแรก การแสวงหาบุคคลทีมงานในการทำงานด้านสมัชชาสุขภาพ ๒) ระยะการพัฒนาโจทย์หรือการคัดเลือกประเด็นนโยบายสาธารณะร่วมกัน และ ๓ ) ระยะการจัดเวทีสมัชชาสุขภาพเพื่อกำหนดนโยบายสาธารณร่วมกันและมีผลบังคับใช้ให้ครอบคลุมในระดับพื้นที่
๑) ระยะเริ่มแรก การแสวงหาบุคคลทีมงานในการทำงานด้านสมัชชาสุขภาพ โดยมีการจัดเวทีเติมหัวใจให้เต็ม โดยการค้นหาบุคคล คณะเจ้าหน้าที่ กลุ่ม องค์กรต่างๆทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคการเมือง ที่มีอยู่ในจังหวัด นำเรื่องราวดีๆ มาเผยแพร่ให้แก่คนทั่วไปได้รับรู้ เริ่มชักชวนคณะทำงานสมัชชาสุขภาพ ให้ครอบคลุมทั้ง ๖ อำเภอ โดยมี ท่านพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัดหนองบัวลำภู เป็นหัวเรือใหญ่ในการทำงาน ซึ่งคณะทำงานประกอบด้วย หน่วยงานทั้ง ภาครัฐ/ราชการ ได้แก่ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด สาธารณสุขอำเภอ สถานีอนามัยหรือโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ
ผู้อำนวยการโรงเรียนทั้งระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษา การศึกษานอกโรงเรียน และหน่วยงานราชการอื่นๆ ทั้งนี้มีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นที่ปรึกษา ภาคการเมือง ทาง นายก อบจ. ได้เข้ามามีส่วนร่วมในคณะทำงานและได้ ทาง เทศบาล และ อบต. เข้ามามีส่วนร่วมในการกระบวนการขับเคลื่อน และภาคประชาชน ได้มีประชาชนผู้สนใจในกลุ่มองค์กรต่างๆได้เข้ามาเรียนรู้และร่วมคิดร่วมทำ ได้แก่สภาเด็กและเยาวชนจังหวัดหนองบัวลำภู ชมรม อสม.จังหวัดหนองบัวลำภู
๒) ระยะการพัฒนาโจทย์หรือการคัดเลือกประเด็นนโยบายสาธารณะร่วมกันสอง พวกเราภาคีเครือข่ายสมัชชาสุขภาพ ใช้กระบวนการจัดเวทีสาธารณะเพื่อสรรหาประเด็นร่วมกัน ที่เป็นปัญหาที่แท้จริงของคนหนองบัวลำภู พวกเราต้องใช้ความอดทน ความเพียรพยายามที่ต้องให้ทุกคนได้มีโอกาสแสดงแนวความคิดในการจัดเวทีกลุ่มย่อยเพื่อค้นหาประเด็นแนวร่วม ให้ครอบคลุมทุกภาคส่วน ไม่ว่าจะเป็นภาคประชาชน นักวิชาการอิสระ นักการเมือง ปราชญ์ชาวบ้าน ในแต่ละพื้นที่ ทั้ง ๖อำเภอ ทุกคนได้ให้ความสำคัญ และสนใจในปัญหาที่เกิดขึ้นต่างๆ รวมถึงปรากฏการณ์ทางสังคม ที่เป็นปัญหาร่วมกัน จนตกผลึกความคิด ว่า เครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์ เป็นตัวการของปัญหาทั้งมวลที่จะนำไปสู่การปกป้องลูกหลาน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเหตุการณ์ระเบิดตายหมู่ ในงานหมอรำซิ่ง จนเป็นข่าวหน้าหนึ่งในหนังสือพิมพ์ อุบัติเหตุจากรถจักรยานยนต์ที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง ซึ่งก่อให้เกิดความสูญเสียที่ประเมินค่าไม่ได้ พวกเราชาวสมัชชาสุขภาพ จึงได้ประเด็นแนวร่วมในหัวข้อ เดียวกันคือ “สมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู ว่าด้วยการปกป้องเด็กและเยาวชนให้รอดพ้นจากเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์”
๓ ) ระยะการจัดเวทีสมัชชาสุขภาพเพื่อกำหนดนโยบายสาธารณร่วมกันและมีผลบังคับใช้ให้ครอบคลุม
ในระดับพื้นที่ โดยได้นำข้อเสนอในแต่ละเวที เมื่อวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน ๒๕๕๓ มีข้อเสนอและประเด็นที่น่าสนใจดังนี้
ตัวแทนนักเรียนโรงเรียนคำแสนวิทยาสรรค์
- การที่นักเรียนเลิกเรียนแล้วไปดื่มสุรา ประพฤติตัวไม่ดี ควรมีกิจกรรมอื่นหรือมีสถานที่ในการออกกำลังกาย
- อยากให้มีทุกตำบล เด็กผู้ใหญ่จะได้ร่วมออกกำลังกายด้วยกัน”
ตัวแทนจาก เจ้าหน้าที่สาธารณสุข อ.สุวรรณคูหา
- การช่วยเหลือเด็กที่ดื่มเหล้า ติดสารเสพติด หรือประพฤติตัวไม่ดี เปรียบเหมือนการเป็นครูช่วยเด็กจมน้ำ ให้ข้ามฝั่งได้
- โครงการปลุกเด็กที่มีปัญหา หาพื้นที่ออกกำลังกายให้เด็ก หากิจกรรมให้ทำ
- ให้โอกาสเด็กที่มีปัญหา หาพื้นที่สีขาวให้
ตัวแทนนักเรียนโรงเรียนหนองบัวพิทยาคาร
- ผู้ใหญ่ควรทำดีให้เด็กดู โดยเฉพาะผู้ปกครอง ผู้บริหาร
- ควรแก้ปัญหาที่ต้นเหตุไปปลายเหตุ
- บังคับใจตนเองให้ได้โดยใช้กฎของสังคม
เลขานายกองค์การบริหารส่วนตำบลกุดผึ้ง
- การจะเลิกใช้สิ่งเสพติด เช่นบุหรี่ สุรา ถ้าจะเลิกให้ได้ คนใกล้ตัวโดยเฉพาะ ภรรยา ลูก ควรเป็นกำลังใจ หาสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจในการเลิก
- ประสบการณ์ตรงในครอบครัว ภรรยา ลูก เป็นกำลังใจให้สามีเลิกสุราได้
- ครอบครัวเป็นสิ่งสำคัญในการแก้ไขปัญหาสุรา ยาเสพติด
กำนันตำบลนามะเฟือง
- ใช้ความเป็นผู้นำในการเลิกบุหรี่ เป็นรางวัลให้ตัวเอง เป็นตัวอย่างที่ดี คือทำเป็นตัวอย่างให้สังคมดู “ คำสอนที่ดีที่สุด คือการทำเป็นตัวอย่างให้ดู
ตัวแทนนักเรียนโรงเรียนศรีบุญเรือง
- แนวทางให้นักเรียนห่างไกลจากแอลกอฮอล์ ต้องเริ่มจากตัวเองก่อน
- วัยรุ่นยุคใหม่หัวใจไร้สารเสพติด
- ผู้ใหญ่ควรมีส่วนช่วยดูแลเด็กๆ
- ควรมีการจัดตั้งชมรม โครงการ เช่น ชมรม TO BE NUMBER ONE เพื่อให้เด็กใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์
กำนัน ต.กุดจิก
- อยากให้รัฐบาลดูแลจัดการที่ต้นเหตุ ไม่ให้มีการโฆษณาเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ผ่านสื่อโทรทัศน์
- การบังคับใช้กฎของหมู่บ้านให้ศักดิ์สิทธิ์มากขึ้น
- ควรใช้วิจารณญาณในการตัดสินดีชั่วของแต่ละคน
ผอ.สำนักพระพุทธศาสนาจ.หนองบัวลำภู
- ตัวอย่างการใช้ชีวิต โดยไม่ยุ่งเกี่ยวกับเหล้า บุหรี่ “ครอบครัวสร้างสุข พ้นทุกข์จากเหล้า”
- อยากให้มีการปฏิบัติธรรมเดือนละ ๑ ครั้ง สำหรับทุกๆคน
- อยากเข้าร่วมทำงานกับเครือข่ายสร้างสุขหนองบัวลำภู
- ปัญหาใหญ่ของเหล้าคือ อยู่ที่ศีล ๕ ถ้าปฏิบัติได้ข้อเดียวก็ดีแล้ว
- ชนะใจตัวเองได้ ไม่มีปัญหา
กำนัน อ.นาวัง
- เยาวชนคือพลัง และความหวังของชาติ” ตัวอย่างที่ดีคือการปฏิบัติให้เห็น เช่น งานบวชลูกชายกำนัน ไม่มีเหล้าในงาน
นักเรียนโรงเรียนกุดดินจี่พิทยาคม
- ตอนเด็กมีปัญหาดื่มนม ตอนโตมีปัญหาดื่มเหล้า ควรหาอะไรทำแทนการดื่มเหล้าเมื่อมีปัญหา
อบต. ยางหล่อ อ.ศรีบุญเรือง
- ควรพยายามทำบุญต่างๆให้ปลอดเหล้า เช่นกฐินปลอดเหล้า เพื่อเป็นตัวอย่างที่ดีให้สังคมต่อไป
จากประเด็นการนำเสนอข้อคิดเห็นจากกลุ่มตัวแทนต่างๆที่เกิดขึ้นทางทีมงานเครือข่ายสมัชชาสุขภาพ ต้องนำมารวบรวมวิเคราะห์เพื่อที่จะกำหนดออกเป็นนโยบายสาธารณะเพื่อให้ประชาชนทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมกันพิจาณา เพื่อที่จะนำไปสู่ การร่างมติข้อเสนอ เพื่อที่จะนำไปสู่นโยบายสาธารณะต่อไปในอนาคตอันใกล้นี้
บทเรียนและข้อค้นพบวิชชาสมัชชาสุขภาพ
เมื่อวิเคราะห์ทบทวนกระบวนการทำงานตั้งแต่เริ่มแรกของการก่อตั้งสมัชชาสุขภาพ จากเหตุการณ์ต่างๆที่เกิดขึ้น ทำให้ได้บทเรียนและข้อค้นพบว่า ในการดำเนินการตามกระบวนการนโยบายสาธารณะ กลไกสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขาไม่ได้สิ้นสุดเพียงการได้ข้อเสนอเชิงนโยบาย แต่ต้องมีการผลักดันนโยบายให้ไปสู่การปฏิบัติ ให้มีความครอบคลุมทุกพื้นที่ และทุกคนมีความตระหนักใส่ใจร่วมกัน สามารถใชได้ผลดี ประเด็นสำคัญที่จะต้องให้ความสำคัญในการดำเนินงานสมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู อันดับแรกคือ คณะทำงานซึ่งเป็นหัวใจที่สำคัญในการดำเนินการขับเคลื่อนงานให้เกิดผลสำเร็จตามเป้าหมายที่วางร่วมกันไว้ ภาครัฐ/วิชาการ ภาคการเมือง ภาคประชาชน ต้องมีความเหมาะสมและสมดุล อันดับที่สอง คือการคัดเลือกประเด็นที่สำคัญ และต้องเป็นประเด็นร่วมที่ทุกคนมีความคิดเห็นสอดคล้องกันและพร้อมที่จะร่วมกันพัฒนานำไปสู่นโยบายสาธารณะอย่างแท้จริง และอันดับสาม คือ การยึดพื้นที่เป้าหมายเป็นจุดศูนย์กลางของการทำงาน มุ่งผลประโยชน์ไปที่ประชาชนในพื้นที่ ซึ่งทั้งสามประการนี้จะเป็นสิ่งที่จะขับเคลื่อนให้กระบวนการสมัชชาสุขภาพในระดับพื้นที่ ระดับประเทศจะบรรลุผลสำเร็จอย่างแท้จริง
การนำไปประยุกต์ใช้และขยายผล
จากบทเรียน เรื่องพื้นที่ที่ได้มีการนำเสนอไว้ข้างต้น สามารถสรุปเป็นแนวทางในการนำบทเรียนจากสมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู ว่าด้วยการปกป้องเด็กและเยาวชนให้รอดพ้นจากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ไปประยุกต์ใช้ในการดำเนินงานตามยุทธศาสตร์สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขาดังนี้
๑) กระบวนการนโยบายสาธารณะด้านสุขภาพต้องใช้ระยะเวลาเพื่อที่จะปรับแนวคิด วิธีคิด และมุมมองด้านสุขภาพของคนในพื้นที่ โดยต้อง สร้างการยอมรับและความเป็นเจ้าของกับทุกกุล่ม/องค์กร เครือข่ายให้ชัดเจนมากขึ้น ทุกคนเป็นเจ้าของร่วมกัน พยายามให้ทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมเป็นเจ้าของสมัชชาสุขภาพตั้งแต่เริ่มต้น ภาคีเครือข่ายต้องมีความสมดุลกัน ไม่ว่าจะเป็นภาครัฐ ภาคการเมือง ภาควิชาการ ต้องทำงานแบบบูรณาการไม่ยึดติดที่ระบบ ต้องยึดผลประโยชน์ของพี่น้องประชาชนเป็นที่ตั้ง ดัง สโลแกนของเครือข่ายสมัชชาสุขภาพจังหวัดหนองบัวลำภู (เครือข่ายสร้างสุขเมืองหนองบัวลำภู) ว่า แสวงหาขุนพล นำคนที่มีใจรัก ภักดีบ้านเกิด เชิดชูคุณธรรม นำไปสู่สุขภาวะที่ดีของชุมชนตลอดไป
๒) ในการดำเนินงานกระบวนการสมัชชาสุขภาพ หน่วยงานภาครัฐ และอปท. ต้องไม่ยึดติดกับกรอบการกำหนดนโยบาย ยุทธศาสตร์แบบเดิม โดยเปิดช่องให้เกิดการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้เสียในกระบวนการสร้างนโยบายสาธารณะด้านสุขภาพ
๓) มีระบบหนุนเสริมทรัพยากรที่จำเป็นด้านงบประมาณและองค์ความรู้ให้กับคณะทำงานภาคประชาสังคมอย่างเหมาะสม เพราะหวังให้เกิดจิตสาธารณะเพียงอย่างเดียวเป็นไปได้ยาก และไม่เป็นจริง
๔) การประสานงานกับภาคี เครือข่ายหน่วยงานภาครัฐ เน้นการปรับเปลี่ยนกระบวนการทำงานให้มีความสอดคล้องกับระบบงาน กฎระเบียบ ภารกิจที่เป็นระบบงานประจำของแต่ละหน่วยงานและหนุนเสริมให้ผู้ปฏิบัติงานมีผลงานที่เป็นรูปธรรมมากขึ้น
๕) การสร้างจิตสำนึกให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการกำหนดและออกแบบการทำงานด้านสุขภาพด้วยตัวเอง สร้างพลังเครือข่ายสมัชชาสุขภาพให้มีความเข้มแข็งและสามารถเข้าถึงทุกกลุ่มบุคคล
ซึ่งนับจากนี้เป็นต้นไป ภารกิจอันยิ่งใหญ่และมีคุณค่า ที่ทางทีมงานภาคีเครือข่ายสมัชชาสุขภาพ(เครือข่ายสร้างสุขเมืองหนองบัวลำภู) ต้องช่วยกันขับเคลื่อนต่อไป โดยใช้เครื่องมือสมัชชาสุขภาพ เพื่อจัดกระบวนการในการสรรหารูปแบบที่เหมาะสมกับพื้นที่แบบมีส่วนร่วม โดยการจัดทำนโยบายสาธารณะของคนหนองบัวลำภู ว่าด้วยการปกป้องลูกหลานเยาวชนให้รอดพ้นจากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ได้อย่างแท้จริง สามารถนำไปใช้ในทุกพื้นที่ ครอบคุลมทุกหมู่บ้าน ทุกหลังคาเรือน อันจะนำมาซึ่ง สุขภาวะในถิ่นดินแดนสันติสุขของชาวหนองบัวลำภู กระบวนการสมัชชาสุขภาพ จะเป็นเครื่องมือที่จะนำมาใช้ในการทำงานด้านสุขภาพเพื่อสุขภาวะของคนหนองบัวลำภู ให้มีความมั่นคงยั่งยืนตลอดไป
ร่วมแสดงความคิดเห็นด้วยครับ
สู้ ๆ นะคะ หนูอั๋นและพี่แดงร่วมเป็นกำลังใจ และขอให้ทีมงานเข้มแข็งพร้อมทั้งมีนวัตกรรมใหม่ ๆ มาฝากด้วยนะคะ