การวางแผน

 

               ตามจริงแล้วการวางแผนทางสังคมเป็นเรื่องระดับประเทศเลยนะครับ เป็นเรื่องที่รัฐบาลทุกคณะจะต้องกำหนดเรื่องของแผนทางสังคมนี้เอาไว้เป็นส่วนหนี่งของยุทธศาสตร์ชาติกันเลย แต่เท่าที่ผ่านมา
นโยบายของทุกรัฐบาลมักมุ่งเน้นแต่เรื่องของ การวางแผนทางเศรษฐกิจ เป็นเรื่องเดียวเลย (รัฐบาลในระบบทุนนิยมก็อย่างนี้แหละครับ) ไม่เคยเห็นการวางแผนทางสังคมถูกระบุเอาไว้ในนโยบายของรัฐบาลไหนเลย ยกเว้นนโยบายประชานิยม ที่มุ่งเน้นการเอาโครงการเอื้ออาทร มาเป็นจุดขาย แต่ก็เหมือนการทำ Promotion ของห้างสรรพสินค้าแหละครับ วัตถุประสงค์เพียงเพื่อดึงคนให้เข้าห้างก็เท่านั้น เป็นเรื่องชั่วครั้งชั่วคราว เป็นแผนระยะสั้น ไม่ใช่แผนระยะยาว จึงทำให้เราไม่เคยเห็นการวางแผนทางสังคมที่เป็นรูปธรรมและเป็นการวางแผนระยะยาวกันเลย

               การวางแผนทางสังคม คือการกำหนดวิธีการหรือกระบวนการเพื่อใช้เป็นแนวทางในการปฏิบัติอันเกี่ยวกับเรื่องของสังคม ขั้นตอนในการวางแผนทางสังคมควรเริ่มต้นจากการที่เรา กำหนด ภารกิจ (mission) ทางสังคมขึ้นมาให้ชัดเจนเสียก่อน แล้วจึงไปกำหนดยุทธศาสตร์ทางสังคม ยกตัวอย่างเช่น กระทรวงพัฒนาสังและสิ่งแวดล้อม (สมมุติ) ได้กำหนดภาระกิจของกระทรวงฯ เอาไว้ คือ กระทรวงฯ จะมุ่งมั่นพัฒนาสู่การเป็นหน่วยงานราชการที่แข็งแกร่งที่สามารถให้บริการด้านสังคมและการดูแลสิ่งแวดล้อมด้วยคุณภาพมาตรฐานโลกโดยมีการผสมผสานการพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม เพื่อให้บรรลุผลที่ดีต่อประชาชน (ตัวอย่างสมมุติ)
               วิสัยทัศน์ (vision) ของกระทรวงฯ คือ กระทรวงฯ จะมุ่งมั่นเป็นหน่วยงานราชการที่มั่นคงที่ริเริ่มในสิ่งใหม่ ๆ และกระทำทุกวิถีทางเพื่อเป็นหน่วยงานราชการไทยที่ให้บริการอย่างดีที่สุดแก่ประชาชน (ตัวอย่างสมมุติ)
               ยุทธศาสตร์ (Strategy) หมายถึง การกำหนดเป้าประสงค์และวัตถุประสงค์ระยะยาวขององค์กร และนำแนวทางปฏิบัติ และการจัดสรรทรัพยากรที่จำเป็นมาใช้เพื่อให้บรรลุเป้าประสงค์ โดยมีการกำหนดกลุ่มเป้าหมาย พื้นที่เป้าหมาย และเวลาอย่างชัดเจน

               ขั้นตอนในการจัดทำยุทธศาสตร์ (อ.พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต)
                ขั้นที่ 1 (Initiating) ขั้นริเริ่มและตกลงในการวางแผนยุทธศาสตร์ (ทางสังคม)
                เป็นขั้นเตรียมการ ซึ่งจำเป็นจะต้องทำสิ่งเหล่านี้ ถ้าไม่ทำขั้นตอนนี้ แผนยุทธศาสตร์มักจะล้มเหลว ฉนั้นผู้บริหารระดับสูงจะต้องเข้ามาดูทิศทางของยุทธศาสตร์ โดยเริ่มจาก
                1 การกำหนดเป้าประสงค์ของยุทธศาสตร์
                2 การกำหนดขั้นตอนและกระบวนการในการทำยุทธศาสตร์
                3 การกำหนดรูปแบบและเวลาในการทำรายงาน
                4 การกำหนดบทบาทหน้าที่ของกรรมการและคณะทำงาน
                5 การจัดสรรทรัพยากร
                6 การกำหนดขอบเขตและข้อจำกัดด้านเวลาด้านเนื้อหาในการจัดทำ
                ขั้นที่ 2 (Identifying Organization Mandate) การระบุอำนาจภายในองค์กร
                1 องค์กรมีอำนาจหน้าที่หรือภารกิจที่เป็นทางการอะไรบ้าง
                2 องค์กรมีอำนาจหน้าที่หรือภารกิจที่ไม่เป็นทางการอะไรบ้าง
                3 การรับรู้ในอำนาจหน้าที่หรือภารกิจขององค์กร
                4 ความเข้าใจในอำนาจหน้าที่หรือภารกิจขององค์กร
                5 ความเชื่อมั่นในอำนาจหน้าที่หรือภารกิจขององค์กร

                ขั้นที่ 3 (Clarifying Organization Mission and Values) การระบุให้ชัดเจนในเรื่องของพันธกิจและค่านิยม
                1 การวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต่อองค์กร (Stakeholder)
                -ถ้าเป็นองค์กรราชการ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียคือ ประชาชน
                -ถ้าเป็นองค์กรธุรกิจ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียคือ ผู้ถือหุ้น / ลูกค้า
                -ถ้าเป็นโรงเรียน ผู้ที่มีส่วนได้ส่วนเสียคือ ผู้ปกครอง / เด็ก

                ขั้นที่ 4 (Assessing the Organization’s External and Internal Environment)
การประเมินสิ่งแวดล้อมภายนอกและภายในองค์กร หรือการทำ SWOT Analysis.
                1 การวิเคราะห์จุดแข็ง (Strengths)
                2 การวิเคราะห์จุดอ่อน (Weakness)
                3 การวิเคราะห์โอกาส (Opportunities)
                4 การวิเคราะห์อุปสรรค (Threats

              ขั้นที่ 5 (Identifying the Strategic Issues) การระบุประเด็นยุทธ์ศาสตร์
              1 จัดลำดับความสำคัญ อะไรคือประเด็นที่สำคัญอย่างแท้จริง
              2 สนใจในตัวประเด็นไม่ใช่สนใจในตัวคำตอบ เพราะคำตอบจะทำให้การคุยกันจบไม่ลงเพราะจะมีทางเลือกคำตอบที่แตกต่างกัน เช่น การถามว่ามีปัจจัยอะไรบ้างที่ทำให้เกิด ประเด็นนี้ อะไรจะเกิดขึ้นถ้าประเด็นนี้ไม่ได้รับการหยิบยกขึ้นมา เราจะทำอะไรได้บ้าง ในประเด็นนี้ หรือ ประเด็นสามารถแยกย่อยออกไปอีกได้หรือไม่
              3 ระบุประเด็นที่กระตุ้นให้องค์กรเปลี่ยนแปลง ตัวประเด็นที่เป็น Cresis
              4 มีเบาะแสในการค้นหาวิธีการแก้ปัญหา
              5 สามารถนำไปปฏิบัติได้จริง
คือในขั้นนี้เป็นการนำเอาทุกอย่างที่ผ่านมาก่อนขั้นที่ 5 เอามารวมกันเพื่อกำหนดเป็นประเด็นยุทธ์ศาสตร์ มีประเด็นอะไรที่สำคัญที่สุด จัดลำดับความสำคัญ เช่น
             1. Policy Standing การกำหนดเรื่องใดขึ้นเป็นนโยบาย เข็มมุ่งของยุทธ์ศาสตร์คืออะไร เราอยากให้อะไรเกิดขึ้นบ้าง
             2. Policy Guide Line
             3. Policy Measurement
(ประเด็นยุทธ์ศาสตร์จะมาก่อนตัวยุทธ์ศาสตร์ : อ.พิชาย รัตนดิลก ณ  ภูเก็ต)   

             ขั้นที่ 6 Formulating Strategies ก่อรูปยุทธ์ศาสตร์และแผนในการจัดการประเด็น 
              1 ยุทธ์ศาสตร์ที่มีประสิทธิภาพจะต้องตอบสนองเกณฑ์เป้าหมาย คือต้องแก้ปัญหาและบรรลุเป้าหมาย มีความเป็นไปได้ในเชิงปฏิบัติ เป็นที่ยอมรับของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และสอดคล้องกับปรัชญาองค์กรกับค่านิยมกนกลาง 
              2 อะไรคือทางเลือกในการแก้ไขปัญหาประเด็นยุทธ์ศาสตร์ อะไรคืออุปสรรคต่อทางเลือกนั้น อะไรคือข้อเสนอที่จะนำไปสู่ทางเลือกนั้น อะไรคือการปฏิบัติการหลักตามข้อเสนอนั้น 
              3 มีขั้นตอนอะไรที่ต้องดำเนินการภายในระยะเวลา 6 เดือน พร้อมทั้งกำหนดผู้รับผิดชอบตามขั้นตอนนั้น 
             4 กำหนดเค้าโครงแผนยุทธ์ศาสตร์ โดยการกำหนด Mission Statement, Mandates Statement, Vision of Success, SWOT analysis, Strategic Issues, Strategies-Grand: Program, Project, Service, and Functional