ควาย คน ท้องทุ่งถิ่นไทย

ควาย

            หลายต่อหลายท่านให้ความสนใจ "ควาย" เป็นพิเศษ!!!! กระผมพยายามเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับควายต่อเนื่องแต่ต้องหยุดไปหลายวัน วันนี้เลยถือโอกาสเล่าต่อ
            สมัยยังเป็นเด็กผมคลุกคลีเห็นควายกับกิจกรรมในทุ่งนามาโดยตลอด ในฐานะเคยเป็น "เด็กเลี้ยงควาย" มาก่อน กลางวันแดดร้อนควายมักชอบที่จะนอนใต้ร่มไม้เพื่อพักผ่อนหลังจากแทะเล็มหญ้าแต่เช้า เด็กๆ อย่างผมก็ชอบไปนอนเล่นหรือขึ้นขี่หลังเวลาเขานอนพักผ่อน เพราะควายเป็นสัตว์ที่เชื่อง (ภาษาอีสานเรียกว่าคุ้นหรือลึ้ง) กับเจ้าของมาก เลยถือโอกาสได้เก็บ "เห็บ เหา" ออกจากตัวเขาด้วย (พยาธิภายนอก) สังเกตได้ว่าลำตัวควายจะมี "ขวัญ" อยู่หลายแห่ง (ภาษาอีสานเรียกว่าจอม) ก็มาทราบภายหลังจากปราชญ์ท้องที่ในภาคอีสานที่เป็นคนเฒ่าคนแก่เล่าให้ฟังก็เลยจดจำและจดบันทึกเป็นความรู้ไว้
            ขวัญหมายถึง ขนที่เวียนตัวกันเป็นก้นหอย (จอม) เหมือนที่เห็นบนศรีษะของคนเรานั่นแหล่ะ ความเชื่อขวัญควายมี 2 ประเภท คือ ขวัญดีหรือมงคล ชื่อก็บอกแล้วว่าดีและเป็นมงคลทั้งกับควายและผู้เป็นเจ้าของ และขวัญอัปมงคล คือไม่ดีและไม่เป็นมงคลทั้งกับควายและผู้เป็นเจ้าของ นอกจากนั้นแล้วยังมีความเชื่อว่าว่า ขวัญดีหรือมงคลมีผลต่อความเชื่องและฝึกไถนาได้ง่าย ถือว่าเป็นความเชื่อบุคคล ความเชื่อท้องถิ่น โดยใช้วิธีจดจำสืบต่อด้วยวิธีปากต่อปาก

    ขวัญดีหรือขวัญมงคล

  • ขวัญก้อนเกลือ ตำแหน่งบริเวณกลางหัว เสมือนว่าเจ้าของมีแหล่งอาหารที่อุดมสมบูรณ์ไม่อดอยาก
  • ขวัญท้าวนั่งจา ตำแหน่งบริเวณเหนือคิ้ว เจ้าของจะประสบผลสำเร็จในการเจรจาความ พูดมีความน่าเชื่อถือ
  • ขวัญทัดดอก ตำแหน่งบริเวณที่กกหูทั้ง 2 ข้าง เสมือนทัดดอกไม้สวยงามเป็นมงคล
  • ขวัญโหนกหน้า หรือพญากางจ้อง "จ้อง" หมายถึงร่ม เสมือนเป็นร่มเงาให้ควายเละเจ้าของอยู่เย็นเป็นสุข
  • ขวัญยุ้งข้าวแตก ตำแหน่งบริเวณเหนือสวาบ 2 ข้าง (กระเพาะ) เปรียบเสมือนทำนาได้ข้าวมากจนไม่มียุ้งฉางใส่หรือยุ้งฉางแตก
  • ขวัญก้อนหางคำ บริเวณที่กกหู มงคลสำหรับเจ้าของว่าร่ำรวยเงินทอง
  • ขวัญสะเภาอุ้มท้อง บริเวณใต้ท้องเหนือสะดือไปทางด้านหน้าเล็กน้อย มงคลว่าควายจะให้ลูกมาก ให้ลูกดก เลี้ยงลูกได้ดี
  • ขวัญแม่ฮ้างเปิดซิ่น แม่ฮ้างหมายถึง "หญิงที่หย่าร้างสามี" ใครเห็นใครชอบมีเสน่ห์ ซิ่นหมายถึง "ผ้าถุง" เวลาผู้หญิงนุ่งผ้าถุงขึ้นขี่หลังมักจะถลกผ้าซิ่นขึ้นเหนือเข่าเล็กน้อยเพื่อให้ขึ้นและนั่งคาบหลังหย่อนขาได้สะดวก ดังนั้นขวัญจะอยู่ตรงชายผ้าซิ่นถลกเหนือเข่าพอดี หรืออยู่บริเวณขาพับหลัง มงคลว่ามีเสน่ห์ทั้งควายและผู้เป็นเจ้าของ
  • ขวัญหน้าตรง อยู่บริเวณหน้าผาก เลยขวัญก้อนเกลือไปข้างหน้าเล็กน้อยเปรียบเสมือนเลขหนึ่ง มงคลคือการเริ่มต้นที่ดี
                ในบางท้องถิ่นเรียกชื่อขวัญและตำแหน่งแตกต่างกันไปบ้าง ทั้งนี้ขึ้นกับความเชื่อท้องถิ่นด้วย ส่วนขวัญอัปมงคลจะนำมาเล่าในโอกาสต่อไป

                   "ไปบ้านท่านอย่านิ่งดูดาย ปั้นวัว ปั้นควายให้ลูกท่านเล่น"
                   ในเมื่อท่านไม่รู้จักควาย แล้วท่านจะปั้นได้หรือ ?????????

บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน นวัตกรรมเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น



ความเห็น (4)

เขียนเมื่อ 

....ไม่รู้จักควาย...ก็ปั้น..ได้..."ยายธีมีอาชีพ..ปั้นวัวปั้นควาย (อยู่ในต่างประเทศ)เลี้ยงตัวรอดอยู่มาทุกวันนี้เจ้าค่ะ...ต่อด้วย..ให้ลูกท่านเล่น..อ้ะๆๆ...." และตอนนี้ก็นอนอยู่กับควาย(ตุ๊กตาผ้า)..อ้ะๆๆ..เห็นบุญคุณควายที่ไม่เคยรู้จักจริงๆๆเลยซักกะที..เจ้าค่ะ...สวัสดีค่ะ..ยายธี

ปั้นวัวปั้นควายลูกท่านเล่น

เป็นวิถีแบบเก่า

แบบใหม่ทำอย่างไรดีครับ

สอนลูกท่านเล่น แบล็กเบอรรี ได้หรือเปล่า

เขียนเมื่อ 

สวัสดีครับคุณหมอ  ขอบคุณที่แวะไปทักทาย..ดีใจที่ได้พบ"เด็กเลี้ยงควาย"ด้วยกันนะครับ

เขียนเมื่อ 

หมอแจ๊ค ส่งไฟล์ให้ผมทางอีเมล์หน่อยเด้อ [email protected] ขอบคุณมาก หากมีเนื้อหา หรือเค้าโครงงานวิจัยผมจะลองส่งไปยัง สกว. ภายในเดือนนี้ดู