Critical thinking เป็นทักษะสำคัญสำหรับการเป็นมนุษย์ในศตวรรษที่ ๒๑ อ่านความหมายได้ที่นี่ ประเด็นสำคัญสำหรับครูเพื่อศิษย์คือ ต้องแสวงหาวิธีการออกแบบการเรียนรู้เพื่อให้ศิษย์ (ไม่ว่าจะอยู่ในช่วงอายุใดก็ตาม) พัฒนาทักษะนี้ รวมทั้งครูก็ต้องฝึกฝนทักษะนี้ของตนเองด้วย
มี เว็บไซต์ หรือการอบรมที่ให้บริการฝึกทักษะการสอน critical thinking มากมาย เช่น เว็บไซต์ของ East Tennessee State University, Five Activities for Fostering Critical Thinking, Foundation for Critical Thinking เป็นต้น
แต่ผมคิดต่าง ผมเชื่อว่าการฝึกฝน critical thinking ต้องเกิดขึ้นในทุกขณะของปฏิสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงเวลาที่ไม่เป็นทางการ ดังกรณีครู Rafe Esquith ที่ผมเคยเล่าไว้แล้วที่นี่
Critical thinking ต้องไม่ใช่เกิดขึ้นในชั่วโมงเรียน หรือในชั้นเรียน แต่ต้องเกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน จนเป้นนิสัย เกิดขึ้นโดยไม่รู้ตัว จึงจะเรียกว่ามีทักษะ critical thinking
ที่จริงการเรียนแบบ PBL ที่ครูเก่งด้านการชวนศิษย์ทบทวนบทเรียน (reflection หรือ AAR) การตั้งคำถามของครูให้เด็กคิดหาคำตอบที่มีได้หลายคำตอบ จะทำให้ศิษย์เกิด critical thinking skill เพิ่มพูนขึ้นเรื่อยๆ
ผมเข้าใจเอาเอง (ไม่ทราบว่าถูกหรือผิด) ว่าการเรียนทักษะ critical thinking เรียนโดยการตั้งคำถาม มากกว่าเรียนโดยการหาคำตอบ ดังนั้น ในการเรียนทุกขั้นตอน ครูเพื่อศิษย์พึงชักชวนศิษย์ตั้งคำถาม คนที่ตั้งคำถามเก่งพึงได้รับคำชม
ที่จริงการนำเอาข่าวหรือเรื่องราวในหนังสือพิมพ์มาวิเคราะห์ตั้งคำถามร่วมกัน น่าจะเป็นการเรียนหรือฝึกฝนทักษะ critical thinking ที่ง่ายและสะดวกที่สุด แต่ครูต้องมีทักษะในการเป็นโค้ช หรือผู้อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้ เคล็ดลับคือให้ชวนนักเรียนวางท่าทีไม่เชื่อข่าวนั้น หรืออย่างน้อยก็ไม่เชื่อไปเสียทั้งหมด ชักชวนกันตั้งคำถามว่ามีความไม่แม่นยำอยู่ตรงไหนบ้าง หรือมีโอกาสที่จะบิดเบือนไปจากความจริงได้อย่างไรบ้าง
ผมเข้าใจว่า คนที่มี critical thinking คือคนที่เข้าใจว่า “ความจริง” มีหลายชั้น และข้อเท็จจริงก็อาจจะมี “ข้อเท็จ” แฝงหรือปนอยู่กับ “ข้อจริง” ได้เสมอ นอกจากนั้นยังขึ้นกับการรับรู้หรือการตีความของผู้รับสารด้วย โดยที่ความบิดเบือนไปจากความจริงอาจอยู่ที่มุมมองของตัวผู้รับสารก็ได้
แน่นอนว่า ความสามารถหรือความลึกซึ้งของ critical thinking ขึ้นกับพื้นความรู้ความเข้าใจเรื่องต่างๆ ของตัวบุคคล และขึ้นอยู่กับวัยและประสบการณ์ของบุคคลด้วย การฝึกฝนเรื่องนี้จึงต้องคำนึงถึงปัจจัยที่หลากหลายของตัวนักเรียน ทักษะของครูในการจัดการเรียนรู้ critical thinking skills จึงถือได้ว่าเป็นทักษะขั้นสูง
ผมเชื่อว่า critical thinking skills นี้ สอนไม่ได้ หรือสอนได้น้อยมาก นักเรียนต้องเรียนเอาเองโดยการฝึกฝน โดยครูเป็นโค้ชของการฝึกหัดนี้ โค้ชที่เก่งจะทำให้การเรียนรู้นี้สนุกตื่นเต้นเร้าใจ
วิจารณ์ พานิช
๗ ม.ค. ๕๔
