อนุช อาภาภิรม ในบทความความรู้กับความไม่รู้
และได้ให้รากศัพท์ของคำว่า to educate แปลว่า นำออกมา
นั้นก็แสดงว่า กระบวนการทางการศึกษาทั้งหมดล้วนแต่เอา
ออกมาจากด้าน จิต ความคิด ความรู้สึก กันทั้งนั้น

ผู้ที่ยืนยันกระบวนการนี้เป็นรายแรก ๆ ก็คือ โสกราติส
โสกราติส มักจะบอกว่าตนเองเป็นผู้ไม่รู้ เสร็จแล้วก็ไล่ตั้งคำถาม
ให้คนทั้งหลายเขาตอบ หรือวิธีที่เรียกว่า ไดอะแล็กติก
การตั้งคำถามก็เพื่อที่จะให้ผู้ตอบใคร่ครวญหาความจริง
จากจิต ความคิด ความดี ความงาม และความเข้าใจของสังคม
ส่วนใหญ่ผู้คนมักจนแต้ม และเกิดอาการเสียหน้าอย่างรุนแรง
อันนี้ก็เป็นผลให้เิกิดการบังคับให้โสกาติสกินน้ำแฮมล็อก
เพื่อฆ่าตัวตาย ในเวลาต่อมา

จิต ความคิด ความรู้สึก เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นภายในใจ
กระบวนการคิดวิเคราะห์ สังเคราะห์ก็เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้น
ภายในใจ เป็นกระบวนการที่เกิดจากการใคร่ครวญภายใน
ภาษาทางพระเรียกว่า โยนิโสมนสิการ หรือการทำใจให้แยบคาย
แม้ว่าสิ่งภายนอกที่เข้ามากระทบจึงเป็น ปรากฎการณ์ หรือผัสสะ
เท่านั้นเอง ยกตัวอย่างเช่น การอ่านหนังสือสักเล่มหนึ่ง เป็น
ปรากฎการณ์หรือผัสสะ ที่เป็นการใคร่ครวญภายในกับความหมาย
ที่อยู่ภายนอก หากจะรับปรากฎการณ์เข้ามาก็จะผ่านการกระทำ
กับข้อมูลเสียก่อน ได้แก่เจตจำนง ที่ประกอบด้วยสติเสียก่อน
แล้วจึงก่อรูปเป็นการปรุงแต่งต่อปรากฎการณ์นั้น เช่นการจัดข้อมูล
หรือจินตมยปัญญา ก็คือการคิดวิเคราะห์สังเคราะห์ หรือวิตก วิจารณ์
กระบวนการนี้รวมทั้งการสว่างขึ้นจากภายใน (enlightenment)

ดังนั้น การรู้คิด จึงเป็นกระบวนการสำคัญที่สุดในการเรียนรู้
มีผู้เรียนรู้และกระบวนการใคร่ครวญภายใน มีความสำคัญที่สุด
โดยสิ่งมีชีวิตทั้งหลายมีกระบวนการเจริญเติบโต มีการซ่อมแซมตนเอง
การหยุดเจริญเติบโต มาจากมิจฉาทิฎฐิที่่ว่า ปรากฎการณ์ภายนอก
ก่อให้เิกิดการเรียนรู้ ความรู้คือท่อส่งผ่านเนื้อหาที่ได้รับการรับรอง
ดังนั้นจึงมีการบำรุงเลี้ยงปรากฎการณ์กันใหญ่ แต่ละเลยกระบวนการ
ภายใน การใคร่ครวญ ทีุ่ต้องฝึกฝืนให้คุ้นชิน ทั้งที่กระบวนการนี้
ลงทุนน้อย แต่ได้ผลมาก

ความรู้จากภายในมีในตัวทุกคน แต่ถูกกระทำให้เสมือนหนึ่งว่า
เป็นความรู้ที่ไร้ค่า ความรู้ที่เป็นแท่งทึบตันจากภายนอกหรือ
คำตอบสำเร็จรูปที่จะท่องจำเอาไว้แค่สอบเอาใบรับรองนั้นสำคัญกว่า
ดังนั้นบุคคลที่ไม่มีปริญญาบัตร แต่มีปัญญา ในสังคมนี้มีจำนวนมาก
ไม่ว่าจะเป็นพระยาอนุมานราชธน ปราชญ์ชาวบ้าน พะตีจอนิ รวมทั้ง
กระบวนกรจิตปัญญาศึกษา ซึ่งรู้ลึก รู้จริงในศาสตร์ อันเนื่องมาจาก
การรู้คิดใคร่ครวญภายใน

แล้วคุณละคิดว่ามันอยู่ภายนอก หรือ ภายใน ?????