เศรษฐกิจสุโขทัยมีทั้งค้าขายภายในกับค้าขายกับต่างประเทศ ศึกษาได้จากศิลาจารึกสมัยสุโขทัยโดยเฉพาะหลักที่ 1 และเอกสารชาวจีน อธิบายได้ดังนี้
อาชีพต่าง ๆ
1. เกษตรกรรม
- ปลูกข้าวเป็นหลัก
- นิยมปูลกผลไม้ หมากพร้าว หมากกลาง หมากขาม
- ให้กรรมสิทธิ์ที่ดินของผู้หักร้างถางป่า เพื่อทำการเกษตร สิทธิในที่ดินจะได้แก่ผู้นั้น
- จดหมายเหตุจีนกล่าวว่า บางครั้ง การปลูกข้าวไม่พอเพียงต่อความต้องการ ต้องซื้อจากอยุธยา
2. การประมง ปศุสัตว์
- แหล่งจัดสัตว์น้ำที่สำคัญคือ แม่น้ำยมใกล้แก่งหลวง สุโขทัยมีความอุดมสมบูรณ์ “...ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว”
3. ขุดแร่
- แร่ที่สำคัญในสุโขทัยเช่น เงิน ทอง ตะกั่ว ดีบุก ทองแดง ฯลฯ
4. งานฝีมือ
- เครื่องปั้นดินเผา อาวุธ งานทอผ้า เครื่องทอง พระพุทธรูป
การค้าภายใน
- กษัตริย์ส่งเสริมการค้าอย่างเสรี ราษฎรสามารถค้าขายสินค้าต่าง ๆ ได้ตามความต้องการ ศิลาจารึกหลักที่ 1 กล่าวว่า “ใครจะใคร่ค้าม้าค้า ใครจักค้าช้างค้า” เช่นการค้าวัวกับล้านนา
- มี “ตลาดปสาน” และ “ตลาดนัด” เป็นที่ซื้อขายสินค้าเช่น ข้าว ปลา อาหาร สัตว์ต่าง ๆ
- ส่งเสริมการค้าโดยไม่เก็บ “จกอบ” คือภาษีผ่านด่านในการนำสินค้าไปขายหรือนำเข้าจากที่ต่าง ๆ จารึกกล่าวว่า “เจ้าเมืองบ่อเอาจกอบในไพร่ลู่ทาง”
- จากจารึก “เมืองกว้างช้างหลาย” แสดงถึงความอุดมสมบูรณ์ของช้าง สามารถจับช้างเพื่อใช้งานหรือขายได้อย่างเสรี ไม่ต้องเสียภาษี “ใครจะใคร่ค้าช้างค้า...ค้าม้าค้า” เมืองราดเป็นศูนย์กลางการค้าช้าง
- พวกละว้าเป็นพ่อค้าคนกลางซื้วัวจากสุโขทัยขึ้นไปขายยังล้านนา “เพื่อจูงวัวไปค้า จูงม้าไปขาย”
- สุโขทัยเป็นศูนย์กลางการค้าแบบคาราวาน
- ส่งเสริมการให้ทุนรอนแก่ผู้ไม่มีทุน หรือผู้สร้างเนื้อสร้างตัวโดยไม่เก็บดอกเบี้ยและภาษี
- ส่งเสริมทักษะพิเศษ เช่นการทำเครื่องปั้นดินเผา มีการนำช่างชาวจีนเข้ามา เพื่อถ่ายทอดความรู้ให้ประชาชน
- ส่งเสริมด้านเส้นทางคมนาคม คือ สร้างถนนพระร่วงเป็นเส้นทางการค้าทางบกเพื่ออำนวยความสะดวกในยุทธศาสตร์การค้า มีการชลประทาน สร้างสรีดภงส์ ตระพัง เหมือง ฝาย ไว้กักเก็บน้ำ จารึกนครชุมกล่าวว่า “เหมืองแปลฝายรู้ปลา...” สร้างท่อปู่พระยาร่วงระบาน้ำเข้านา
การค้ากับต่างประเทศ
- การค้ากับต่างชาติเป็นอาชีพที่อยู่ในความดูแลของผู้ปกครอง ไม่ได้เป็นอาชีพของราษฎร
- มีการค้าแบบบรรณาการกับจีน “จิ้มก้อง” 3 ปี ต่อ 1 ครั้ง
- สินค้าส่งออกที่สำคัญเช่น เครื่องสังคโลกลวดลายจีน เนื่องจากจีนประสบปัญหาทางการเมือง เครื่องสังคโลกของสุโขทัยมีคุณภาพดีจึงสามารถตีตลาดต่างชาติได้สินค้าที่สำคัญเช่น เครื่องตกแต่งอาคารเช่น ยักษ์ เทพนม สิงห์ กระเบื้อง ฯลฯ เครื่องเซลาดอน เช่น จาน ชาม กระปุก ฯลฯ
- มีลูกค้า 2 พวกคือ ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย และอินเดียกับตะวันออกกลาง
- การค้าทางเรือนั้น เป็นสมัยที่อำนาจอยุธยาเข้าครอบครองสุโขทัยแล้ว
การค้ากับต่างชาติไม่กว้างขวางมากนัก เพราะสุโขทัยไม่อุดมสมบูรณ์เพียงพอ และอุปสรรค์ด้านการคมนาคม ดังนั้นเศรษฐกิจของสุโขทัยจึงไม่ดีเท่าที่ควร เหมาะสมกับการค้าขายเพียงเพื่อเพียงพอกับความต้องการของอาณาจักรได้เท่านั้น ไม่สามารถตั้งเป็นศูนย์กลางการค้าใหญ่ ๆ ได้อย่างกับอาณาจักรอยุธยา
วาทิน ศานติ์ สันติ : เรียบเรียง
หนังสือประกอบการเขียน
ประภัสสร บุญประเสริฐ.ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทย = Economic history of Thailand : HI 322. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยรามคำแหง. 2552.
วิไลเลขา ถาวรธนสาร และคณะ. พื้นฐานวัฒนธรรมไทย = Foundations of Thai culture : HI 121. พิมพ์ครั้งที่ 10.กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยรามคำแหง. 2536.
