พี่น้องต่างจังหวัดหลายๆท่านเมื่อได้ยินคำว่า "ซอ"ในล้านนามักจะนึกถึงเครื่องดนตรีไทยประเภท ซออู้ ซอด้วง หรือซอสามสาย ของพี่น้องชาวไทยภาคกลาง....เพราะไม่เคยได้ยินเพลงซอของชาวล้านนามาก่อน....
ซอในความหมายของผู้คนล้านนาหมายถึง การขับขานเพลงด้วยปากเปล่า หรืออาจมมีท่วงทำนองเรียกกันว่า "ระบำ"
แยกประเภทได้ว่า หากเป็นเพลงโต้ตอบทันทีทันใดเรียกกันว่า ซอ เข้าปี่ หากมีการบันทึกไว้แล้วนำมาเล่าเรียกกันว่า "ค่าวซอ" เช่น ค่าวซอหงส์หิน ค่าวซอเล่าธรรม เป็นต้น
ในที่นี้จักขอเล่าถึงคำว่า "ซอ"ปากเปล่า มันเป็นเพลงซอที่ต้องใช้ไหวพริบโต้ตอบระหว่างชายกับหญิง โดยมีเครื่องดนตรีที่เรียกกันว่า "ปี่" มาเป็นเครื่องประกอบให้ทำนองจังหวะ หรือเรียกกันว่า ระบำ ดังกล่าวแล้ว
เครื่องดนตรีที่เรียกกันว่าปี่มีสามเลาโดยทั่วไป มีปี่แม่ ขนาดเลาใหญ่เสียงทุ้มเป่าให้จังหวะ ปี่กลางให้เสียงเพลงต่อเนื่องเพื่อให้ผู้ซอได้ขับขานตามทำนองของปี่ และสุดท้ายปี่ก้อยหมายถึงปี่เลาเล็กคอยตัดเสียงเป็นจังหวะม่วนงัน(ไพเราะ)
บางครั้งอาจใช้ซึง และ สะล้อ เข้าประกอบก็ได้
แต่ในบางครั้งอาจมีปี่ถึงห้าเลา ก็แล้วแต่ช่างซอจะเลือกใช้
ผู้ที่ขับขานเพลงซอเรียกกันว่า "ช่างซอ" หมายถึงผู้ที่แกว่น(ชำนาญ)ในการใช้คำพูดขับขานโต้ตอบกันหากเป็นพี่น้องทางภาคอิสานก็อาจเปรียบได้กับ "หมอลำ"
ทำนองซอที่เรียกกันว่า "ระบำ" มี ระบำเชียงใหม่ จะปุ ละม้าย อื่อ พม่า ล่องน่าน ระบำเหล่านี้ช่างซอต้องรอบรู้และสามารถนำมาใช้ในการขับขานซอโต้ตอบกันได้จนเป็นปฏิภาณไหวพริบ คล้ายเพลงฉ่อยภาคกลางนั่นเอง
แต่ทางเมืองน่าน เพลงซอจะใช้เครื่องดนตรีที่เรียกกันว่า สะล้อ และซึง(พี่น้องทางเมืองน่านเรียกกันว่า ปิน) ที่น่าสังเกตสะล้อเมืองน่านมีลูกนับคือไม้เรียงกันเพื่อกดให้มีเสียงสูงต่ำเป็นเพลงนั่นเอง
การเรียกชื่อซอว่าจะเป็นระบำใดนั้น มักจะเอาที่มาพื้นฐานเป็นชื่อ เช่น ซอเงี้ยว เป็นเพลงทำนองที่มาจากพี่น้องชาวไทยใหญ่ ซอล่องน่านมาจากเมืองน่าน หรือบางครั้งเอาลักษณะเพลงซอมาเป็นหลักในการเรียกขาน เช่น ซอก้อม คือเพลงซอที่สั้นๆเพราะก้อมแปลว่าสั้น....ซอพระลอเป็นเพลงซอเล่าเรื่องพระลอ โดยเฉพาะเรื่องน้อยไจยาและนางแว่นแก้วใช้ระบำหรือทำนองมาจากล่องน่านนั่นเอง หรือซอพม่าก็ดัดแปลงระบำทำนองของชาวพม่านั่นเอง
ที่จริงเรื่อง "ซอ"ในล้านนายังมัอีกมากหากนำมาเล่าอย่างละเอียดคงไม่เหมาะในกรอบที่จำกัดนี้ แต่ที่มาทั้งหมดก็เพื่อบอกว่า คำว่า "ซอ"ในเมืองล้านนานั้นไม่ใช่เครื่องดนตรีที่เรียกกันว่า ซออู้ ซอด้วง หรือซอสามสายดั่งที่หลายท่านได้เข้าใจกันนะครับ
เอาละลุงหนานขอลาไปฟังซอหื้อม่วนๆกันก่อนเน้อหมู่เฮา
ชาตินี้เราคงซอไม่เป็นแน่ๆ
สีซอก็ไม่เป็นเหมือนกัน
แต่ช่วยฟังละพอได้
สะล้อซอซึงของคนเมืองฟังม่วนดีเน้อ
ขอเสื่อผืนนึง หมอนใบ ม่วนแต๊ๆเจ้า..
ไหว้สาคุณต้นส้มครับ..หัดซอครับมันจะซอได้เหมือนกับคนอื่น ขออย่าท้อซอได้แน่นอน
ด้วยความปราถรนาดีจากลุงหนาน..พรหมมา
สวัสดีเจ้า
ซอโฮงเฮียนวัดขี้เหล็ก จะเป๋น"ชอก้อม" ได้ก่อเจ้า
ขอบคุณเจ้า
ไหว้สาครับครูดาหลา....
ซอก้อมคือเพลงซอที่สั้นๆ จะไม่มีเนื้อหายืดยาว..อาจเป็นคำซอที่กลับไปกลับมาหรือบางแห่งเรียกกันว่า ซอว้องคือเป็นวงกลมนั่นเองครับ.....
แต่ถ้า่ซอยาวเป็นการโต้ตอบไม่เรียกซอก้อมหรือซอสั้นๆครับ......
ด้วยความปรารถนาดีจากลุงหนาน......พรหมมา