โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลพงษ์ อำเภอสันติสุข
ดูแลประชากรในเขตตำบลพงษ์ ซึ่งแบ่งการปกครองออกเป็น 13 หมู่บ้าน มีหมู่บ้านชาวเขาจำนวน 3 หมู่บ้าน จำนวนหลังคาเรือน 1,037 หลังคาเรือน จำนวนครอบครัว 1,108 ครอบครัว มีประชากรรวม 4,295 คน ประชากรชาย 2,137 คน และประชากรหญิง 2,158 คน ประชากรชาวเขา 1,998 คน คิดเป็นร้อยละ 46.52 ของประชากรตำบลพงษ์
การให้บริการสาธารณสุขแก่ประชาชนในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลพงษ์ เน้นทั้งการบริการเชิงรับและ การบริการเชิงรุกตามสภาพปัญหาทางด้านสุขภาพของประชาชนในพื้นที่
บริการเชิงรับ ให้บริการสาธารณสุขตามคุณภาพมาตรฐานที่กำหนด โดยโรงพยาบาลสันติสุขให้การการสนับสนุนแพทย์จิตเวชในคลินิกอดบุหรี่ ทันตแพทย์ให้บริการทันตกรรม และพยาบาลวิชาชีพในการตรวจรักษาพยาบาล คลินิกเด็ก คลินิกการฝากครรภ์ คลินิกโรคเรื้อรัง
บริการเชิงรุก มีการประสาน องค์การบริหารส่วนตำบลพงษ์ ผู้นำชุมชน อสม. และแกนนำกลุ่มต่างๆในชุมชน ให้มีส่วนร่วมในการพัฒนาพฤติกรรมสุขภาพ ได้แก่ การรณรงค์ลดละเลิกสุรา ด้วยการจัดทำมาตรการชุมชนลดละเลิกสุรา และกิจกรรมงดเหล้าเข้าพรรษาตำบลพงษ์ มีผู้เข้าร่วมกิจกรรม 749 คน ผ่านการประเมิน 659 คน(ร้อยละ 87.9) คลินิกอดบุหรี่ มีผู้เข้าร่วมกิจกรรม 6 คน ผ่านการประเมิน 3 คน(ร้อยละ 50.0) การปลูกพืชผักสวนครัวในระดับครัวเรือนพื้นที่บ้านศรีบุญเรือง มีครัวเรือนที่ปลูกและรับประทานพืชผักสวนครัว สมุนไพรพื้นบ้าน ร้อยละ 100.0 นอกจากนี้ในบ้านศรีบุญเรืองมีภูมิปัญญาการด้านแพทย์พื้นบ้าน ซึ่งนายคำ เตลา ได้รับรางวัลในระดับชาติประจำปี 2553 ได้นำภูมิปัญญาดังกล่าวมาร่วมดูแลสุขภาพเบื้องต้นของประชาชนในระดับชุมชน เช่น การอบสมุนไพร การนวดสมุนไพร การใช้ผักและสมุนไพรพื้นบ้านเป็นอาหารประจำวัน
การพัฒนาพฤติกรรมสุขภาพของประชาชนตำบลพงษ์ ต้องดำเนินการต่อเนื่อง ในเรื่องการลดละเลิกสุรา โดยสนับสนุนให้ชุมชนมีและใช้มาตรการชุมชนลดละเลิกสุราอย่างจริงจัง คลินิกอดบุหรี่ควรขยายผลไปสู่หมู่บ้านอื่นๆ ส่งเสริมการปลูกพืชผักสวนครัว สมุนไพรพื้นบ้านที่ปลอดสารพิษ และการประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นมาร่วมในการดูแลสุขภาพของประชาชนในชุมชม ทั้งนี้ควรผลักดันเป็นแผนพัฒนาสุขภาพตำบลพงษ์และนำสู่การปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม ผ่านกองทุนสุขภาพตำบลพงษ์ ต่อไปปสู่หมู่บ้านอื่นๆในลดละเลิกสุราอย่างจริงจังบลพงษ์ของภาคีเครือข่ายในพื้นที่
โครงการเด่น
1. การรณรงค์ปลูกและรับประทานพืชผักสมุนไพรพื้นบ้าน เนื่องจากบ้านศรีบุญเรือง เป็นหมู่บ้านเกษตรกรรมมาตั้งแต่อดีต จึงมีภูมิปัญญาการปลูกพืชผักพื้นบ้านไว้รับประทานเองในครัวเรือน จึงมีการรณรงค์ให้แต่ละครัวเรือนปลูกพืชผักสวนครัว ผักพื้นบ้าน และพืชที่เป็นสมุนไพรพื้นบ้าน ไว้ในแต่ละครัวเรือน ผลของการรณรงค์พบว่า ครัวเรือนร้อยละ 100 มีการปลูกพืชผักสวนครัวไว้รับประทานภายในครัวเรือน โดยครัวเรือนที่มีจำนวนชนิดของพืชผักพื้นบ้านน้อยที่สุด จำนวน 10 ชนิด และครัวเรือนที่มีพืชผักพื้นบ้านมากที่สุด จำนวน 50 ชนิด โดยจำแนกการปลูกพืชผักพื้นบ้าน ตามวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ
รับประทานเป็นอาหารพื้นบ้าน ตามความจำเป็นต้องใช้ในการประกอบอาหารประจำวัน ได้แก่ ขิง ข่า ตะไคร้ มะกรูด พริก มะเขือ ต้นหอม ผักชี โหระพา แมงลัก กระเพรา ผักไผ่ ชะอม ส่วนพืชพื้นบ้านชนิดอื่นๆแล้วแต่ความชอบของแต่ละครัวเรือน เช่น ผักกาด กะหล่ำปลี คะน้า ต้นแคบ้าน มะนาว ผักหวานบ้าน มะเขือเทศ ถั่วฝักยาว บวบ ฟักทอง ตำลึง ย่านาง ผักปัง มะระขี้นก ฯลฯ ชุมชนมีการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์พืชผักพื้นบ้านไว้ในแต่ละครัวเรือน และมีการแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ ต้นกล้าในช่วงฤดูการเพาะปลูกอีกด้วย
ใช้เป็นสมุนไพร ที่ใช้รักษาอาการเจ็บป่วยและการป้องกันโรค ได้แก่ ไพล ขมิ้น เถาเอ็นอ่อน ย่านาง ผักเชียงดา ฟ้าทลายโจร บอระเพ็ด ต้นยอ ผักดีด ฯลฯ รูปแบบการใช้ประโยชน์สมุนไพรในการดูแลอาการเจ็บป่วยที่พบในหมู่บ้านได้แก่ การใช้เถาเอ็นอ่อนมาประคบบริเวณที่มีอาการเจ็บปวด การใช้ผักดีดตะไคร้และหญ้าผากควาย อย่างละเท่าๆกัน มัดรวมกันแช่น้ำดื่มแก้อาการแพ้ แก้พิษจากการรับประทานอาหาร การทำน้ำใบย่านางสดรับประทานประจำวันเพื่อปรับสมดุลร่างกาย เป็นต้น
เป็นผลไม้ตามฤดูกาล เช่น มะขาม ลำไย มะม่วง มะพร้าว ขนุน ละมุด น้อยหน่า ส้มโอ กล้วยน้ำว้า
2. การใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นการแพทย์พื้นบ้านในการดูแลสุขภาพ บ้านศรีบุญเรืองมีการแพทย์พื้นบ้านมาช้านาน มีครูภูมิปัญญาด้านการแพทย์พื้นบ้านที่มีความรู้ความสามารถ ได้แก่ นายคำ เตลา ประธานอาสาสมัครสาธารณสุขบ้านศรีบุญเรือง และเป็นอาสาสมัครสาธารณสุขดีเด่นระดับชาติ สาขา การแพทย์แผนไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่น ประจำปี 2553 จึงเป็นบทพิสูจน์ว่า การแพทย์พื้นบ้านบ้านศรีบุญเรือง สามารถให้บริการดูแลสุขภาพเบื้องต้นของประชาชนในหมู่บ้านได้ นอกจากนี้ยังเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ด้านการแพทย์พื้นบ้าน ให้กับคนในหมู่บ้าน รวมถึงชุมชน ตำบลใกล้เคียงได้ ประเภทบริการการแพทย์พื้นบ้านที่พบในหมู่บ้านศรีบุญเรือง ตั้งอยู่บ้านนายแหยม นาอิ่น และนางฟุ่น นาอิ่น เป็นหมอพื้นบ้านที่ให้บริการการแพทย์พื้นบ้าน
นอกจากการให้บริการด้านการแพทย์พื้น ทั้ง การนวด การอบสมุนไพร การประคบสมุนไพร การและสมุนไพรต้ม บ้านแก่ชาวบ้านที่มีปัญหาสุขภาพ แล้ว ยังมีโครงการที่จะจัดทำเป็นศูนย์เรียนรู้ด้านการแพทย์พื้นบ้าน โดยการจัดทำตำราการแพทย์พื้นบ้านรวมถึงภาษาล้านนา(ตั๋วเมือง) การจัดกระบวนการเรียนรู้ด้านการแพทย์พื้นบ้านให้กับผู้ที่สนใจในชุมชน การส่งเสริมให้ครัวเรือนมีการปลูกพืชสมุนไพรในครัวเรือนและในพื้นที่สาธารณะของหมู่บ้านรวมถึงในพื้นที่ป่าชุมชนของหมู่บ้าน
3. คลินิกอดบุหรี่ จากผลการสำรวจข้อมูลพฤติกรรมเสี่ยงต่อสุขภาพบ้านศรีบุญเรืองพบว่า ประชาชนบ้านศรีบุญเรืองมีผู้ที่สูบบุหรี่ 31 คน (ร้อยละ 34.4 ของกลุ่มที่มีภาวะเสี่ยงด้านสุขภาพ) สมัครเข้ารับการบำบัดบุหรี่ 6 คน สามารถอดบุหรี่ได้ตามเกณฑ์จำนวน 3 คน(ร้อยละ 50.0)
4. มาตรการลดละเลิกสุรา แกนนำชุมชนตำบลพงษ์จำนวน 13 หมู่บ้าน ได้ร่วมใจกันประกาศพื้นที่ตำบลพงษ์เป็นตำบลลดละเลิกสุรา ภายใต้ความร่วมมือกับสภาวัฒนธรรมอำเภอสันติสุข และชมรมอาสาสมัครสาธารณสุขอำเภอสันติสุข โดยมีกิจกรรมที่สำคัญคือ
- การจัดทำเวทีชุมชนในแต่ละหมู่บ้าน เพื่อหามาตรการลดละเลิกสุรา ร่วมกับสภาวัฒนธรรมอำเภอสันติสุข
มาตรการลดสุรา ชุมชนมีการกำหนดมาตรการลดสุราในงานประเพณีที่สำคัญของชุมชนท้องถิ่น ได้แก่ งานประเพณีบวชนาค งานประเพณีทานสลากภัตร งานประเพณีกฐิน ผ้าป่า
มาตรการงดสุรา ชุมชนร่วมกันกำหนดมาตรการงดสุราในงานศพ และงานกีฬาปลอดเหล้า
มาตรการละสุรา โดยจัดกิจกรรม “งดเหล้าเข้าพรรษา” เพื่อละสุราในช่วงเทศกาลเข้าพรรษา มีกระบวนการดังนี้
1) การสำรวจข้อมูลผู้ที่ดื่มสุรา มีผู้ดื่มสุราทั้งหมด 1,163 คน
2) เชิญชวน รับสมัครเข้าร่วมกิจกรรมงดเหล้าเข้าพรรษา มีจำนวน 749 คน คิดเป็นร้อยละ 64.4 ของผู้ที่ดื่มสุราทั้งหมด
3) ผู้ที่สมัครเข้าร่วมกิจกรรมงดเหล้าเข้าพรรษา ปฏิญาณตนว่าจะไม่ดื่มสุรา(ละสุรา)ตลอดช่วงเข้าพรรษา ณ วัดในหมู่บ้านตนเอง ในวันเข้าพรรษา
4) ติดตามประเมินผลโดยชุมชน (ผู้นำชุมชน อสม. ผู้สูงอายุ และเยาวชน) และรับรองผู้ที่ผ่านการประเมินงดเหล้าตลอดช่วงเทศกาลเข้าพรรษา
5) ผู้ที่ผ่านการประเมินผลกิจกรรม งดเหล้าเข้าพรรษา โดยชุมชน จะได้รับเกียรติบัตรงดเหล้าเข้าพรรษา ผลการประเมินพบว่า มีผู้ผ่านการประเมิน จำนวน 659 คน คิดเป็นร้อยละ 87.9
- ประกาศใช้มาตรการลดละเลิกสุราในตำบลพงษ์
การดำเนินมาตรการชุมชนลดละเลิกสุราในตำบลพงษ์ ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากกองทุนสุขภาพตำบล ตำบลพงษ์
........................................................................
การนำเอาภูมิปัญญาท้องถิ่นและการแพทย์พื้นบ้านมาปรับใช้กับการสร้างการดูแลตนเองของชาวบ้าน เป็นอีกทางเลือกหนึ่งของการดูแลสุขภาพ ที่มีมาช้านาน บุคลากรรพ.สต.มีหน้าที่สนับสนุนให้แพทย์พื้นบ้านเหล่านี้ได้เป็นส่วนหนึ่งของระบบการดูแลผู้ป่วย ตามแนวทางการพัฒนารพ.สต.
...............................................................................
ขอขอบคุณ บุคลากร รพ.สต.พงษ์, ทีมบูรณาการเชิงรุก อ.สันติสุข ที่เอื้อเฟื้อบทความและรูปภาพ
อ้างอิง ทีมบูรณาการเชิงรุกอำเภอสันติสุข. สรุปบทเรียนการพัฒนารพ.สต.ตามนโยบาย 1 อำเภอ 1 รพ.สต.ต้นแบบ, 2554
