คนเราเปลี่ยนได้จริงๆหรือ?

เดี๋ยวนี้การทำงานอย่างหนักเอาเป็นเอาตายกำลังจะเริ่มตก trend มีคนงานวิจัยไปสัมภาษณ์ผู้คนว่าก่อนตายเสียดาย (เสียใจ) อะไรมากที่สุด คำตอบยอดนิยมคือ น่่าจะใช้เวลากับความสัมพันธ์ดีๆมากกว่านี้ ไม่น่าไปมุ่งทำงานมากเท่าที่ได้ทำเลยเพราะขาดอะไรดีๆ คิดถึงเพื่อนเก่าๆคนเก่าๆ แสดงให้เห็นชัดว่าชีวิตที่ลุยตะบี้ตะบันขาดการหน่วงช้าและหยุดมองวิวรอบๆด้านนั้น นำมาซึ่งความรัดทดเสียดายในภายหลัง

ก็เลยมีการออก​ "ปลีกวิเวก" กัน แล้วแต่จริต มีหลากหลายรูปแบบ แต่ที่คล้ายๆกันก็คือ "เปลี่ยนที่ เปลี่ยนกิจวัตร เปลี่ยนการสื่อสาร" โดยเน้นไปที่ที่สงบขึ้น ทำอะไรช้าลง คิดช้าลง คิดละเอียด เพ่ิมความรัก เพ่ิมความเห็นอกเห็นใจ และมองชีวิตอย่างใคร่ครวญ แล้วแต่ใครจะชอบเทคนิกไหน หลายๆคนก็ติดใจไปตามๆกัน พอปลีกได้สักพัก ก็บอกว่า "เอาล่ะ พอแล้ว มา recharge battery พร้อมที่จะไปลุยเหมือนเดิมแล้ว อีกไม่นานก็ย้อนกลับมาปลีกวิเวกใหม่

ซึ่งความจริงยุทธศาสตร์ หรือยุทธวิธีต่างๆเป็นแค่อุบายเท่านั้น สิ่งที่เกิดความเปลี่ยนแปลงหลักๆมันอยู่ในศีรษะ (หรือบ้างว่า "อยู่ในหัวใจ") ของเราเองทั้งนั้น เวลาไปปลีกวิเวกก็ศีรษะนี้ เวลากลุ้มใจมีไมเกรนก็ศีรษะนี้แหละ ไม่ใช่หัวคนอื่น ไม่ใช่หัวใจคนอื่นเลยที่กำลังเต้นระรัว ผางๆ ร้อนรุ่มอยู่ตอนนี้

คำถามยอดฮิตใน workshop ที่เคยทำมา แม้ว่าจะไม่ใช่ workshop ปลีกวิเวกก็ตาม แต่กระบวนการหลักๆเราเน้นเรื่องจิตที่ช้าลง ละเอียดขึ้น มีสติ มีการรับรู้ที่ละเอียดขึ้น ผู้มาเข้าร่วมหลายๆท่านเกิดการติดใจที่เรารับรู้อะไรได้เยอะ ได้ดี บางคนที่กล้าลงไปวิเคราะห์ตนเอง ยอมบาดเจ็บ ก็ได้ค้นหา primary causes ของความเจ็บป่วยของตนเองได้เยอะ แต่ก็ยังถามเหมือนเดิมว่า "นี่กลับไป ก็คงจะเหมือนเดิมนะคะ" หรือ "ไม่มีเสียง ไม่มีภาพ ไม่มีรูปอาจารย์แล้ว จะทำต่อได้ยังไงกัน" กายภาวนา จิตภาวนา เวทนาภาวนา และธัมมะภาวนาคงจะได้ทำเฉพาะใน workshop นี้เท่านั้น

จริงๆหรือ?

จริงอยู่ ที่ workshop เราได้ใช้เวลาค่อนข้างมากในการดูแลตนเอง แต่นั่นเพราะเรามี "เวลาน้อย" ต่างหาก ที่จะได้มาอยู่ด้วยกัน ทุกสิ่งทุกอย่างที่ทำ เราสามารถค่อยๆทำ ค่อยๆรับรู้ได้ ในกิตวัตรประจำวันของเราเอง ไม่ว่าจะเป็นล้างจาน ถูบ้าน กวาดพื้น เดินจงกรม หรือนอนภาวนา (ที่เรียกเท่ห์ๆว่า "bodyscan" นั่นแหละ) เราไม่เคยบอกเลยว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่ทำ จะต้องมาทำในห้องปูผ้าขาว มีหมอนขวานพับได้ไว้อิง แต่ energy ของสิ่งแวดล้่อมภายในและภายนอกต่างหากคือสิ่งสำคัญ

สิ่งสำคัญที่ว่า "การเปลี่ยนแปลงภายใน" นั้นอาจจะเป็นปัญหา เพราะเราสังเกตไม่ออก มองไม่เห็นชัดเจน มันเป็นความรู้สึก และบางทีก็ออกไปด้านความคิด ทัศนคติ เหมือนดอกไม้ ต้นไม้ที่เคยเห็นเดิมๆแต่กลับไม่เหมือนเดิม คนไข้ที่เคยน่ารำคาญ จู้จี้ กลับน่ารัก น่าเห็นใจ ผู้ร่วมงานที่เคยขี้เกียจ ไม่ใส่ใจ กลับยิ้มให้เรา ทำโน่นทำนี่เยอะเหมือนกันนะ ฯลฯ

สิ่งที่ยากในการเปลี่ยนบางทีก็ไม่ใช่เรื่องเปลี่ยนแล้วจะดีอย่างไร แต่กลับเป็นเรื่องทำไมถึงไม่เปลี่ยนมากกว่า

เดี๋ยวนี้เป็นยุคแห่งความแปลก แหวกแนว ความดี ธรรมะ เป็นคำแสลงหัวใจ ปรองดองพ้องกับไม่จริงใจ สมานฉันท์แปลว่าเสียบข้างหลังดีกว่า เรียกว่าเป็นยุคแห่ง "วาทกรรม (discourse)" ตกลงเราจะแปลกหรือไม่แปลกดี แปลกธรรมดาดี หรือแปลกไปเลยดี ค่านิยมเหล่านี้จะมีผลต่่อการ "จะเปลี่ยนหรือไม่เปลี่ยน" ทั้งสิ้น

ย้อนกลับมาที่ทฤษฎีเรื่องชีวิต ของฮัมเบอร์โต มาตุรานา และฟรานซิสโก วาเรลา เรื่อง autopoiesis (auto =  self, poiesis = make, happen การให้กำเนิดตนเอง หรือการถือกำเนิดด้วยตนเอง มีผู้แปลว่่่า "อัตโนปสิทธิ" ผมเคยแปลว่า "อัตตกำเนิด" แล้วแต่ชอบก็แล้วกัน) ความหมายของชีวิตนั้นอยู่ที่ function ไม่ได้อยู่ที่องค์ประกอบ มีแต่องค์ประกอบไม่มี function ก็ไม่มีชีวิต ดังนั้นป่วยการที่เราจะเรียนรู้เรื่องชีวิตโดยการเรียนแต่องค์ประกอบ (แต่เราก็เรียนแบบนี้ในโรงเรียนแพทย์มานานแล้ว) โดยไม่ได้พูดเรื่อง cognition (การรับรู้ มีคนแปลว่า "พุทธภาวะ") คือการมีการรับรู้ต่อสิ่งแวดล้อมภายในกับภายนอกเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของชีวิต เมื่อเป็นเช่นนี้ "การเปลี่ยนแปลง" นั้นก็จะต้องผูกพันกับ cognition ที่ว่านี้ด้วย

ว่าเรามี "สติ หรือ การรับรู้" มากน้อยและอย่างไร

หากการรับรู้นั้นๆยังไม่เกิด พฤติกรรมที่ถูกปรับ ก็เป็นเพียงผลปลายที่ไม่มีทิศทางกำกับ เด็กทำดีเพราะถ้าไม่ทำจะถูกทำโทษ ถูกตำหนิ ไม่ใช่ทำเพราะมันดี พูดจาไพเราะเพราะมีคนชม ไม่ใช่เพราะทำให้คนอื่นมีความสุข จะเห็นว่าพฤติกรรมสุดท้ายเหมือนกันที่มีแรงผลักดัน แรงบันดาลใจไม่เหมือนกันนั้น สามารถ "ต่างกัน" ได้เยอะ

คนที่ทำหน้าที่ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ถ้าไปเน้นที่ "พฤติกรรมเปลี่ยน" โดยไม่ใส่ใจว่าทำไมถึงควรจะเปลี่ยน หรือเปลี่ยนเพราะอะไร ในที่สุด behavior engineer ก็จะไปเน้นที่ output ปลายอย่างเดียว เพราะเรามัวแต่ไปวัดกันตรงนั้น ง่ายดี ชัดดี

ในวงการศึกษาของเรา ทำกันแบบไหนเอ่ย?