ชื่องานวิจัย : "จากเมล็ดสู่ดิน ร้อยชีวินบูชาข้าว"
ผู้วิจัย:ลูกๆ นักเรียนโรงเรียนน้ำคำวิทยาคม
ระยะเวลาดำเนินการวิจัย:ตลอดปีการศึกษา 2552
สถานที่ : โรงเรียนน้ำคำวิทยาคม อำเภอไทยเจริญ จังหวัดยโสธร
ผู้ให้ทุนวิจัย : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ตามโครงการ
"ยุววิจัยประวัติศาสตร์ท้องถิ่น"
ผู้ให้คำปรึกษา : นายกิตติชัย บุษราคัม และคณะ
หมายเหตุ:ขออนุญาตนำเสนอเฉพาะบทเกริ่นนำ
ข้าว และการทำนามีความผูกพันกับชีวิตของคนไทยมาช้านาน ภูมิปัญญาด้านการปลูกข้าวพัฒนาสู่การปักดำ พบหลักฐานในวัฒนธรรมบ้านเชียงประเทศไทย เมื่อไม่ต่ำกว่า 5,000 ปีมาแล้ว ในประเทศไทย เมล็ดข้าวที่เก่าแก่ที่สุดที่พบมีลักษณะคล้ายข้าวปลูก ของชุมชนสมัยก่อนประวัติศาสตร์อายุราว3,000 - 3,500 ปีก่อนคริสต์ศักราช ได้แก่ รอยแกลบข้าว ซึ่งเป็นส่วนผสมของดินที่ใช้ปั้นภาชนะดินเผาที่โนนนกทา ตำบลบ้านโคก อำเภอภูเวียง จังหวัด(มูลนิธิข้วไทย, เวปไซต์) เราสามารถแบ่งการทำนาได้เป็น 4 ช่วงคือ ช่วงการเตรียมพื้นที่ ช่วงการปักดำทำนา ช่วงดูแลรักษา และช่วงการเก็บเกี่ยว ในแต่ละช่วงจะมีพิธีกรรม ความเชื่อ และวิถีชีวิต ภูมิปัญญา อย่างมากมาย เพราะในอดีตคนทำนาโดยการพึ่งพาธรรมชาติ จึงมีพิธีกรรมต่างๆ มากมายที่เกี่ยวข้องกับธรรมชาติ แต่ในปัจจุบันคนทำนาโดยพึงพาเทคโนโลยี การลงทุน ทำให้สิ่งต่างๆเหล่านี้ค่อยเลือนหายไปกับ พร้อมการไหลบ่าของกระแสวัฒนธรรมโลก ไม่ว่าจะเป็นญี่ปุ่น เกาหลี หรือวัฒนธรรมชาติตะวันตก คณะผู้จัดทำวิจัยจึงต้องการศึกษาเรื่องราวของข้าวซึ่งอยู่คู่วิถีความเป็นไทยมายาวนาน ทั้งในแง่มุมของอาหารซึ่งเป็นแหล่งพลังงานของชีวิต และแง่มุมของแหล่งกำเนินของความเชื่อ ประเพณี และพิธีกรรมต่างๆ มากมาย เพื่อให้สิ่งเหล่านี้คงอยู่คู่กับชุมชนของเราต่อไปเพราะ “ข้าวคือเลือดเนื้อและแก่นชีวิต”
คณะผู้ศึกษาซึ่งเป็นลูก หลานของชาวนา มีความสงสัยในความเป็นไปของข้าว ตั้งแต่เป็นเมล็ดสู่ดิน จนคนได้เก็บเกี่ยวกินอิ่มท้อง และวัฒนธรรมที่เกิดจากข้าว จึงได้ศึกษาเกี่ยวกับข้าวผ่านโครงการยุววิจัยประวัติศาสตร์ท้องถิ่น โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการเพาะปลูกข้าว พิธีกรรม ความเชื่อ ภูมิปัญญา วิถีชีวิต ที่เกี่ยวกับข้าว ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์ปราชญ์ชาวบ้านจำนวน 20 คน จาก 6 หมู่บ้านในเขตตำบลน้ำคำ อำเภอไทยเจริญ จังหวัดยโสธร ประกอบด้วย บ้านนาเฮืองนางช้างเฒ่า, บ้านน้ำคำ, บ้านคำสร้างช้าง, บ้านตาดไฮ โชคชัยพร บ้านหนองคูน้อย และบ้านโคกยาว นอกจากนี้ทางคณะคุณครูที่ปรึกษาโครงการ ยังให้ความอนุเคราะห์เชิญปราชญ์ชาวบ้านจำลองพิธีกรรมบางอย่างที่สามารถทำได้ มาให้ศึกษาในโรงเรียน จึงทำให้เห็นภาพความเป็นไปชัดเจนขึ้น รวมทั้งได้ฝึกปฏิบัติจริง ในเรื่องกระบวนการเพาะปลูกข้าวตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงการเก็บเกี่ยว
