ผญา

คนอีสานมีคำคม สุภาษิตสำหรับสั่งสอนลูกหลานใรพฤติตนอยู่ในฮีตคอง (จารีต-ประเพณี)ไม่ออกนอกลู่นอกทาง คำคมเหล่านี้รูจักกันที่วไป ในชือ่ "ผญา" หมายถึง ปํญญา ปรัชญา ความฉลาด คำภาษิตที่มีความหมายลึกซึ้ง ผะหยา หรือผญาเป็นคำภาษาอีสาน สันนาษฐานกันว่านาจะมาจากคำว่าปรัชญา เพฟราะภาษาอีสานออกเสียงควบ "ปร" ไปเป็น ผ เช่นคำว่า เปรต เป็น เผต โปรดเป็นโผด หมากปราง เป็นหมากผาง ดังนั้นคำว่าปรัชญา อาจมาเป็นผัชญา แล้วผญา เป็นอีกต่อหนึ่ง ปัญญา ปรัชญา หรือผญา เป็นกลุ่มภาษาเดียวกันมีกความหมายคล้ายคลึงกัน ใกล้เคียงกันหรือบางครั้งใช้แทนกันได้ ซึ่งหมายถึง ปัญญา ความรู้ ไหวพริบ สติปัญญา ผญาเป็นลักษณะการแสดงความคิดออกมาทางคำพูด ซึ่งอาจ จะสัมผัสหรือไม่ก็ได้ ผญาคือคำคม สุภาษิต หรือคำพูดที่เป็นปริศนา คือฟังแล้วต้องนำมาคิด มาวิเคราะห์ เพื่อค้นหาคำตอบทีเป็นจริง ผญาเป็นคำพูดที่คล้องจองกัน ซึ่งไม่จำเป็นจะต้องมีสัมผัสเสมอไป เวลาพูดจะเป็นคำที่สละสลวย และในการพูดนั้นจะขึ้นอยูกับจังหวะหนักเบา ผญา เป็นการพูดที่ต้องใช้ไหวพริบ สติปัญญา มีเชาว์ มีอารมณ์คมคาย พูดสั้นแต่กินใจความมาก ทำให้ผู้ฟังได้ทั้งความรู้และความคิดสติปัญญา ความสนุกเพลิดเพลิน ยังทำให้เกิดความรักอีกด้วย จึงทำให้หนุ่มสาวในสมัยก่อนนั้นนิยมพูดผญามากเพื่อเอาชนะกันอันจะก่อให้เกิดความซาบซึ้ง สามารถผูกมัดใจของหนุ่มสาวให้แนบแน่นลึกซึ้งลงไป การจ่ายผญา แก้ผญา เว้าผญา หรือการพูดผญา คือ การตอบคำถาม ซึ่งมีผู้ถามมาและก็ตอบไป เป็นการพูดธรรมดา ไม่มีการเอื้อนเสียง ไม่มีทำนอง แต่เป็นจังหวะ มีวรรคตอนเท่านั้น ผู้ถามส่วนใหญ่จะเป็นฝ่ายชาย เช่น (ชาย)...อ้ายนี้อยากถามข่าวนำ ถามข่าวถึงปลา อยากถามข่าวนา ถามข่าวถึงเข้า (ข้าว) อ้ายอยากถามข่าวน้อง มีคู่ครองแล้วหรือไป่ หรือว่ามีแต่ซู้ ผู้สิช้อนหากบ่มีนางเอ่ย (หญิง) ...น้องนี้ปอดอ้อยซ้อยคืออ้อยกลางกอ กาบกะบ่ห่อหน่อน้อยกะบ่ซอน จบแค่นี้เด้ออยากฮู้อีกไปหาเพิ่มเติมเอาเองเด้อ...