ภูมิปัญญาการทำครกสีข้าว
ครกสีข้าวเป็นเครื่องมือใช้ในการทำมาหากินของชาวเกษตรกรในชนบทไทย อันเกิดจากภูมิปัญญาพื้นบ้านหรือเทคโนโลยีชุมชนที่มีมาตั้งแต่ครั้งโบราณกาลที่ชาวนาเริ่มรู้จักปลูกข้าวกิน ครกสีข้าวของชาวนาหรือชาวชนบทมีหลายรูปแบบขึ้นอยู่กับภูมิปัญญา และทรัพยากรที่มีอยู่ในแต่ละถิ่น เช่น ชุมชนชาวนาในพื้นที่ราบลุ่มที่มีไม้ไผ่อุดมสมบูรณ์ก็จะใช้ไม้ไผ่มาเป็นวัสดุในการทำ “ครกสี” เป็นส่วนใหญ่ ส่วนชาวนาที่อยู่ตามป่าตามดอย หรือแถบควนเขาที่ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ก็จะใช้ลำต้นไม้เนื้อแข็งมาทำเป็น “ครกยี” ส่วน “ครกทิ่มข้าว” (ภาษาถิ่นใต้จะใช้คำว่า “ทิ่ม” แทน “ตำ”) ทั้งชาวนาในพื้นที่ราบลุ่ม และชาวนาที่อยู่ตามป่าตามดอย จะใช้ส่วนลำต้นของไม้เนื้อแข็งขนาดใหญ่ นำมาถากด้วยขวานและเกลาให้มีรูปทรงกลม พร้อมทั้งขุดเป็นหลุมภายในด้านบนให้มีลักษณะลึกก้นเรียว ปัจจุบันไม้เนื้อแข็งขนาดใหญ่หายาก ในชุมชนที่ยังคงกินข้าวซ้อมมือ จึงหันมาใช้ครกทิ่มข้าวที่ทำด้วยปูนซิเมนต์
ครกยี เป็นภูมิปัญญาในการทำเครื่องมือสำหรับหมุนบดข้าวเปลือกให้เปลือกแตกเป็นข้าวกล้องของชาวควนชาวเขาในภาคใต้ โดยมากจะใช้แก่นไม้เนื้อแข็งที่สามารถหาได้จากป่า เช่น ไม้มะม่วงป่า ไม้รักเขา ไม้นาคบุด มาทำเป็นตัวครก ใช้ประโยชน์เช่นเดียวกับครกสีข้าว
ครกสีข้าวพื้นบ้าน ครกสีข้าวพื้นบ้านของทางใต้ทำจากวัสดุพื้นบ้านได้แก่ไม้ไผ่ ดินเหนียว และไม้ ปัจจุบันกระแสข้าวกล้องได้รับความนิยมจากลูกค้าที่สนใจอาหารเพื่อสุขภาพ ในชุมชนชาวนา จึงมีการทำนานำข้าวมาสีเป็นข้าวกล้องขาย ครกสีข้าวพื้นบ้านจึงหวนกลับมาได้รับความนิยมอีกครั้ง ทำให้มีการหันกลับมาใช้ครกสีข้าวพื้นบ้านสีข้าวกันมากขึ้นด้วย เพราะไม่ต้องพึ่งโรงสีข้าว
ครกทิ่มข้าว (ภาษาถิ่นใต้ ใช้คำว่า “ทิ่ม” แทน “ตำ”) เป็นเครื่องมือใช้สำหรับตำข้าว ลักษณะโดยทั่วไปของครกในพื้นบ้านภาคใต้ทำด้วยส่วนลำต้นของไม้เนื้อแข็ง นำมาถากด้วยขวานและเกลาให้มีรูปทรงกลม พร้อมทั้งขุดเป็นหลุมภายในด้านบนให้มีลักษณะลึกก้นเรียวในการทิ่มหรือตำข้าวจะใช้สากไม้ตำพอให้ยางข้าวที่หุ้มอยู่รอบเมล็ดข้าวออกนิดหน่อยพอยังมีรำข้าวเกาะติดอยู่ การตำข้าวหลายคน ๒-๓ คน เรียกว่าตำข้าวแบบ “ซอมือ”
ครกกระเดื่อง ใช้สำหรับตำข้าว มีลักษณะที่แตกต่างคือใช้คู่กับกระเดื่องซึ่งทำด้วยไม้คานยาวเหมือนกับไม้กระดก ที่ปลายมีท่อนไม้ลักษณะคล้ายกับค้อน การใช้นั้นจะต้องกดที่ปลายอีกข้างหนึ่งแล้วค่อยปล่อยเพื่อให้ปลายที่รูปร่างคล้ายค้อนตกลงมากระแทกกับข้าวเพื่อให้แหลกครกกระเดื่อง เป็นของใช้พื้นบ้านซึ่งใช้สำหรับตำข้าว ตำถั่ว ตำข้าวโพด และตำแป้ง เป็นต้น บางทีก็เรียกครกกระดก หรือครกถีบก็มีปัจจุบันการใช้ครกกระเดื่องมีใช้กันน้อยมาก จะมีอยู่ในบางหมู่บ้านที่ไม่มีโรงสีข้าว หรืออาจจะอยู่ห่างไกล พวกชนกลุ่มน้อยบางพวก เช่น พวน โซ่ง แม้ว อีก้อ ซึ่งอยู่ในเขตหัวเมืองฝ่ายเหนือ ยังคงใช้ครกกระเดื่องกันอยู่มากพอสมควรตัวครกทำด้วยท่อนไม้ขนาดใหญ่ ตัดให้เป็นท่อน สูงประมาณ ๕๐ - ๖๐ เซนติเมตร ขุดส่วนที่สำหรับใส่เพื่อตำข้าวหรือสิ่งอื่นๆ ให้เป็นเบ้าลึกลงไป ให้สามารถบรรจุเมล็ดข้าวเปลือกได้ครั้งละเกือบ ๑ ถัง
ครกบด เครื่องมือสำหรับโม่แป้งประกอบด้วยตัวโม่เป็นหินรูปกลมมีฐานในตัวทำเป็นร่องเพื่อให้แป้งไหลลงภาชนะที่รองไว้ตรงปลายที่ยื่นออกมาเวลาใช้จะมีแผ่นหินรูปกลมอีกแผ่นหนึ่งวางซ้อนมีรูด้านข้าง สำหรับสวมไม้จับเวลาหมุนบดข้าวก่อนนำไปประกอบอาหารต่อไป
ครก เป็นเครื่องครัวที่สำคัญ และจำเป็นชนิดหนึ่งไม่ต่างไปจาก หม้อ และกะทะ สำหรับแม่บ้านในชนบท เรียกว่าจะต้องมีอยู่คู่ครัว ซึ่งใช้ในการทำ นำชุบ และเครื่องแกง สำหรับชาวใต้ นำพริก และส้มตำ สำหรับชาวภาคเหนือภาคอีสาน หรืออาหารประเภทใดก็ตามที่ต้องการความแหลกละเอียดของอาหารเพื่อการช่วยย่อย
ครกที่ใช้กันในครัวเป็นเครื่องครัวที่มีลักษณะภายนอกเป็นกรวยยอดตัด ๒ อันซ้อนกันโดยหันเอาฐานที่แคบกว่าเข้าประกบกัน ส่วนภายในเป็นเบ้าที่ค่อนข้างจะเป็นครึ่งทรงกลม และเมื่อมีการใช้ ต้องใช้คู่กับสาก
