กระบวนการจัดทำเป้าหมายและตัวชี้วัดความสุขมวลรวมชุมชนท้องถิ่น
การจัดทำเป้าหมาย ตัวชี้วัดความสุขมวลรวมชุมชนท้องถิ่น “เป็นกระบวนการพัฒนาระบบการตั้งเป้าหมายการพัฒนา การกำหนดวาระ/แนวทางการพัฒนาของชุมชน การกำหนดผลลัพธ์การพัฒนา วิธีการได้มาซึ่งข้อมูลการวัดและจัดระบบการติดตามประเมินผลด้วยกระบวนการของชุมชน ที่สามารถจะพิสูจน์ความสำเร็จของกิจกรรมการพัฒนาและเปรียบเทียบเป้าหมายความสำเร็จได้ด้วยตนเอง ทำให้มีความสามารถในการบริหารจัดการตัวเองได้ดีขึ้น สามารถเกิดการเรียนรู้จากกระบวนการทำงานที่ผ่านมาและสามารถสื่อสารเชื่อมโยงกับภายนอกไห้ได้รับรู้ เข้าใจ ให้การยอมรับรวมทั้งสามารถเข้ามาสนับสนุนชุมชนได้ตรงกับความต้องการของชุมชนท้องถิ่นและมีเป้าหมายเพื่อทำให้เกิด " ความอยู่เย็นเป็นสุขร่วมกันของผู้คนในชุมชนท้องถิ่น ”
การจัดทำเป้าหมาย ตัวชี้วัดความสุขมวลรวมชุมชนท้องถิ่น มีกระบวนการ / ขั้นตอนการดำเนินงานที่สำคัญ ๖ กระบวนการ ดังต่อไปนี้
๑. การศึกษาวิเคราะห์ชุมชน เป็นการประเมินการพัฒนาในปัจจุบันของชุมชนโดยการวิเคราะห์ปัญหาและทุนทางสังคม ประสบการณ์งานพัฒนารวมทั้งการวิเคราะห์ปัจจัยภายนอกที่มีผลกระทบต่อชุมชนในประเด็นต่างๆดังต่อไปนี้
- ประวัติความเป็นมา(ประวัติศาสตร์ชุมชน) และบริบทของพื้นที่
- การวิเคราะห์ระบบภูมินิเวศน์วัฒนธรรม และทุนทางสังคม / ผู้รู้ องค์ความรู้
- การวิเคราะห์โครงสร้างทางสังคม / สถาบันท้องถิ่น / โครงสร้างผู้นำ / ผู้นำ /ผังเครือญาติ
- การวิเคราะห์ทางเศรษฐกิจ การทำมาหากิน / ฐานทรัพยากรของชุมชน
- ประสบการณ์งานพัฒนา / กลุ่มองค์กรชุมชน / ศูนย์การเรียนรู้ / รูปธรรมความสำเร็จการพัฒนา
- การวิเคราะห์ปัญหา อุปสรรค ความต้องการในการพัฒนา
- การวิเคราะห์ระบบการเรียนรู้ของชุมชน / การพัฒนาฐานข้อมูล / ผลกระทบด้านต่างๆ จากภายนอกที่มีต่อชุมชน ทั้งด้านบวกและด้านลบ
- การเชื่อมโยงเครือข่ายขบวนองค์กรชุมชนกับขบวนชุมชนอื่นๆ
- การวิเคราะห์บทบาทของผู้ที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาท้องถิ่นและการเชื่อมโยงกับภาคี ท้องถิ่น
- การวิเคราะห์ปัจจัยภายนอกที่มีผลกระทบต่อชุมชน
๒. กำหนดเป้าหมายหรือทิศทางการพัฒนาของชุมชนท้องถิ่น และการกำหนดวาระการพัฒนาของชุมชน โดยการมีส่วนร่วมหลายฝ่ายทั้งสภาองค์กรชุมชน ท้องถิ่น ท้องที่ และภาคีการพัฒนา เพื่อทำความเข้าใจร่วมกัน กำหนดบทบาทภารกิจการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นร่วมกัน การกำหนดเป้าหมายหรือทิศทางการพัฒนาของชุมชนท้องถิ่น การกำหนดวาระการพัฒนาของชุมชน
๓. การจัดทำตัวชี้วัดความสำเร็จการพัฒนาอย่างเป็นรูปธรรมและวิธีการดำเนินงานที่สำคัญ รวมทั้งการระบุแหล่งที่มาของข้อมูลตัวชี้วัดเพื่อการวัดผล ทั้งนี้ในการจัดทำตัวชี้วัดนี้ขบวนชุมชนอาจต้องการจัดเวทีหมุนเวียนรายชุมชน ในลักษณะ"เวทีประชาคมหมู่บ้าน"เพื่อการสื่อสารและสร้างการยอมรับร่วมกันแล้วสรุปเป็นตัวชี้วัดร่วมของคนทั้งตำบลและจัดเวทีรวมเพื่อเชื่อมโยงกับภาคีการพัฒนาในพื้นที่
๔. การกำหนดวิธีการได้มาซึ่งข้อมูล ตัวชี้วัด ว่าข้อมูลนั้นได้มาอย่างไร ทำอย่างไรจึงจะมีข้อมูลสนับสนุนการวัดผลอย่างต่อเนื่องได้
๕. การจัดทำแผนงานโครงการและการจัดระบบสนับสนุนกิจกรรมการพัฒนาของกลุ่มองค์กรชุมชนหรือเครือข่ายองค์กรชุมชนตามแผนงาน ให้บรรลุผลตามตัวชี้วัด
๖. การจัดระบบการติดตาม / ประเมินผลภายในตามตัวชี้วัดเพื่อติดตามความก้าวหน้าตามตัวชี้วัด ทบทวนผลการดำเนินงานที่ชุมชนดำเนินการว่ามีกิจกรรมใดที่ทำเพื่อตอบสนองความต้องการ มีการจัดเก็บข้อมูล บันทึกข้อมูลจากการติดตามผลการดำเนินงาน เพื่อใช้เปรียบเทียบและประเมินผลและการจัดทำรายงานผล เสนอผลต่อชุมชน / ผู้เกี่ยวข้อง/ภาคีการพัฒนารวมทั้งการสรุปบทเรียน(AAR)และการสรุปเป็นชุดองค์ความรู้เชิงประสบการณ์เพื่อการขยายผลการดำเนินงานของสภาองค์กรชุมชนต่อไป
เป้าหมายสำคัญของคณะกรรมการสภาองค์กรตำบลเลือกในการจัดทำเรื่องเป้าหมายและตัวชี้วัดการพัฒนา ก็ด้วยความมุ่งหวังที่จะทำให้ประชาชน "อยู่เย็นเป็นสุขร่วมกัน"ในลักษณะการเสริมสร้างความสุขมวลรวมของชุมชนท้องถิ่นให้เป็นชุมชนแห่งความดีงาม เป็นชุมชนที่มีความเข้มแข็ง(มีความสามารถ)และอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข
จากการสรุปร่วมกันมีบทเรียนถึงวิธีการได้มาซึ่งเป้าหมาย และรูปธรรมวัดความสำเร็จ และแนวทางที่จะปฏิบัติร่วมกันต่อไปในอนาคต ทำให้ทุกฝ่ายเกิดการเรียนรู้ใหม่ร่วมกันว่า การจัดทำเป้าหมายและรูปธรรมวัดความสำเร็จของการพัฒนานั้น เป็นกุญแจสำคัญของการเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนท้องถิ่น ที่สามารถบูรณาการงานของชุมชนได้ทุกประเด็นงาน สิ่งที่ค้นพบจากการทำเรื่องนี้ คือ
๑) ได้ก่อให้เกิดการร่วมมือหลายฝ่ายในชุมชนท้องถิ่น ทั้งองค์กรชุมชน ผู้นำท้องที่ ผู้นำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ปราชญ์ชาวบ้าน และสมาชิกชุมชน ซึ่งได้มีส่วนร่วมเข้ามาคิดทำ ที่ไม่แยกฝ่าย โดยมีเจตนาร่วมกัน คือ ทำอย่างไรจะให้คนในท้องถิ่นไปถึงเป้าหมาย ความสำเร็จนั้นได้
๒) ได้สะท้อนปัญหาของชุมชนท้องถิ่น และเกิดความชัดเจนในการกำหนดเป้าหมายงานฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่น ที่หลายฝ่ายมีส่วนร่วม และครอบคลุมในทุกด้าน
๓) ได้เห็นความสำคัญในการนำข้อมูลจากกระบวนการจัดทำแผนแม่บทชุมชน มาปรับใช้กับการกำหนดเป้าหมาย ความสำเร็จอย่างมีเหตุผล
๔) ได้ร่วมกันกำหนดคุณภาพองค์กรชุมชน และเชื่อมโยงไปสู่การรับรองสถานภาพกลุ่ม องค์กรต่างๆ ในอนาคต เนื่องจาก ในพื้นที่แต่ละแห่ง พบว่า มีเป้าหมายที่อยากจะเห็นร่วมกัน คือ กลุ่ม องค์กรต่างๆ ในชุมชนมีความเข้มแข็ง ดังนั้น จึงมีการกำหนดคุณภาพกลุ่ม องค์กร และได้ประเมินความเข้มแข็งตามเกณฑ์ที่กำหนดร่วมกัน
๕) ได้เกิดความชัดเจนในการที่จะเสนอขอรับการสนับสนุนงบประมาณจากภายนอก เพื่อให้สอดรับกับเป้าหมายมากขึ้น ซึ่งข้อนี้ ชุมชนท้องถิ่น สะท้อนว่า เป็นเรื่องที่สำคัญที่ชุมชนจะเป็นฝ่ายกำหนดความต้องการของตนเอง และการขอรับการสนับสนุนจากภายนอก ให้สอดคล้องกับความต้องการตนเอง โดยตอบคำถามได้ทั้งภายในและภายนอก
๖) เสริมให้สภาผู้นำองค์กรชุมชน มีภารกิจงานที่ชัดเจน เนื่องจากสภาองค์กรชุมชน เป็นองค์กรใหม่ในระดับท้องถิ่น ที่จะมาทำหน้าที่ส่งเสริมสนับสนุนความเข้มแข็งให้กับองค์กรชุมชน ดังนั้น ภารกิจในการกำหนดเป้าหมายการเปลี่ยนแปลงในชุมชนท้องถิ่นและการติดตาม ประเมินผลความสำเร็จตามเป้าหมาย รูปธรรมวัดความสำเร็จของชุมชนท้องถิ่นนั้น จึงเป็นเรื่องที่สภาฯ ค้นพบ และสามารถจะใช้เป็นเครื่องมือเพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรชุมชนในแต่ละท้องถิ่นได้อย่างดี นั่นเอง
๗) ทำให้ชุมชน ท้องถิ่น เห็นความสำคัญยิ่งขึ้น ในการเก็บกำข้อมูล สถิติ และการใช้ประโยชน์จากข้อมูลต่างๆ เหล่านั้น ทั้งนี้เพราะ การกำหนดเป้าหมาย รูปธรรมวัดความสำเร็จของชุมชนนั้น จำเป็นต้องอาศัยข้อมูล มาอธิบาย ประเมินความเป็นจริง และต้องบันทึก ประมวลผลเพื่อใช้เปรียบเทียบให้เห็นผลการเปลี่ยนแปลง ที่น่าเชื่อถือ มีเหตุผล การคิดค้นการบันทึกตัวเลข สถิติต่างๆ จึงเป็นสิ่งที่ชุมชน เห็นความสำคัญอย่างยิ่ง ควบคู่ไปกับการทำเรื่องนี้
๘) ส่งผลให้ภารกิจงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หลาย ๆ เรื่อง มีความสำเร็จได้โดยง่าย อันเนื่องมาจากการมีเวทีพูดคุยหารือกันและกัน ของชุมชนท้องถิ่นกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อย่างไม่เป็นทางการ โดยเฉพาะเวทีที่สภาองค์กรชุมชนจัดขึ้นนั้น ได้เป็นเวทีที่ทุกฝ่ายเข้ามาร่วมหารือ และรับทราบร่วมกัน ซึ่งสามารถทำให้งานของชุมชนเป็นที่เปิดเผย โปร่งใสและตรวจสอบกันและกันได้อย่างดี
๙) ท้ายที่สุด การจัดทำเป้าหมาย รูปธรรมวัดความสำเร็จของการพัฒนาชุมชน ท้องถิ่น ก่อให้เกิดสำนึกท้องถิ่นมากขึ้น เพราะกระบวนการทำ ส่งผลให้คนที่เข้าร่วมกำหนด เรียนรู้คุณค่าและเอกลักษณ์ท้องถิ่น ทำให้เกิดความรู้สึกภาคภูมิใจ และเกิดความมุ่งมั่นที่จะเชิดชู พัฒนาให้เป็นเอกลักษณ์ปรากฏแก่สังคม เช่นที่ ต.บ้านเลือก ได้ค้นพบสิ่งที่ดีๆร่วมกันที่เป็นของดีชุมชน คือ มีข้าวโพดแปดแถวที่หอมหวาน การมีเอกลักษณ์ลาวเวียงที่โดดเด่น ที่คนท้องถิ่นภาคภูมิใจหวงแหน
สิ่งที่ค้นพบ เป็นบทสรุปที่สำคัญ ที่จะสร้างความเชื่อมั่นให้กับชุมชน ท้องถิ่นได้ว่า การจัดทำเป้าหมายและรูปธรรมวัดความสำเร็จของการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นหรือความสุขมวลรวมนั้น เป็นคำตอบที่ชุมชนท้องถิ่นค้นหาในช่วงเวลานี้
