เมื่อวาน (20 มกราคม 2553) ตลอดทั้งวันที่เขตเทศบาลนครพิษณุโลก อากาศค่อนข้างทึม ๆ เหมือนจะมีฝนตก พอเวลา 16.30 น. เป็นต้นไป ปรากฎว่าบางพื้นที่มีฝนตกเปาะแปะ ในปริมาณที่ไม่มาก แต่เมื่อถึงเวลา 18.15 น. โดยประมาณกลับเห็นสายรุ้งอยู่ทางทิศตะวันออก

ในขณะที่ทางทิศตะวันตกมีพยัพเมฆสีส้มเป็นริ้ว ๆ ลอยเกาะกันเป็นกลุ่ม

แต่สิ่งที่เห็นตามภาพข้างต้น มีอยู่เพียงชั่วครู่ แสงสีต่าง ๆ ที่ประดับอยู่บนท้องฟ้าหายไปหมด มีความมืดของเวลากลางคืนเข้ามาทดแทน หากบันทึกภาพช้าไปกว่านี้คงไม่มีใครได้เห็นภาพนี้แล้วครับ

สาระที่ต้องการนำเสนอวันนี้ เป็นสิ่งที่เกิดจากการได้รับมอบให้ไปทำหน้าที่เป็นกรรมการตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัครผู้ใหญ่บ้านของอำเภอเมืองพิษณุโลกแทนผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่ โดยอำเภอเมืองพิษณุโลกได้ขอความร่วมมือจากสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาพิษณุโลก เขต 1 ให้ร่วมเป็นกรรมการตรวจสอบเกี่ยวกับวุฒิการศึกษาของผู้สมัครเข้ารับการเลือกตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้าน ซึ่งกำหนดไว้ว่า "ต้องมีพื้นความรู้ไม่ต่ำกว่าการศึกษาภาคบังคับ...."

ในความเข้าใจของตนเองในขณะที่ยังไม่สอบถามผู้ใด คิดว่าการศึกษาภาคบังคับคือ ป.4 , ป.7 หรือ ป.6 แล้วแต่กรณี โดยข้อมูลกว้าง ๆ ที่มีอยู่ คือ

1.แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2479 ( ... - พ.ศ.2502) ประกาศใช้วันที่ 17 มีนาคม 2479 การศึกษาภาคบังคับ คือ ป.4

2.แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2503 ( .... - พ.ศ.2519) ประกาศใช้วันที่ 20 ตุลาคม 2503 การศึกษาภาคบังคับ คือ ป 7

3.แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2520 ประกาศใช้วันที่ 31 มีนาคม 2520 การศึกษาภาคบังคับ คือ ป.6

เผอิญมีกรณีตัวอย่างที่ต้องทบทวนหลักเกณฑ์ดังกล่าวให้ลึกซึ้งกว่าเดิม เนื่องจากมีอดีตผู้ใหญ่บ้านคนหนึ่งมาสมัคร แต่ช่วงที่จบการศึกษาภาคบังคับตามหลักฐานใบสุทธิ จบ ป.4 อยู่ในช่วง พ.ศ.2503 - 2519 ได้แสดงความเห็นแย้งว่า บุคคลนี้ขาดคุณสมบัติต้องจบการศึกษาอย่างน้อย ป.7 ซึ่งปลัดอำเภอผู้รับผิดชอบงานช่วงนั้น ได้หารือเพื่อทบทวนเกี่ยวกับวุฒิการศึกษาของผู้สมัครรายนี้อีกครั้ง (เพราะหากครั้งนี้บุคคลดังกล่าวสมัครไม่ได้ ย่อมหมายถึงการดำเนินการก่อนหน้านี้ย่อมบกพร่องไปด้วย)

ข้อมูลที่นำมาบอกกล่าวกัน คือ มีหนังสือของสำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ ที่ ศธ 1404 / 37827 ลงวันที่ 1 ธันวาคม 2535 ถึงอธิบดีกรมการปกครอง หารือเกี่ยวกับการศึกษาภาคบังคับ ซึ่งมีบทสรุปว่าการศึกษาภาคบังคับตามแผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2503 ที่กำหนดให้จบชั้น ป.7 นั้น ในทางปฏิบัติจะมีนักเรียนจบการศึกษาภาคบังคับ 2 แบบ คือ ผู้ที่มีภูมิลำเนาอยู่ในท้องที่ที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษาให้ขยายการศึกษาภาคบังคับถึง ป.7 จะต้องจบ ป.7 จึงจะถือว่าจบการศึกษาภาคบังคับ ส่วนนักเรียนที่มีภูมิลำเนานอกเหนือจากนี้ เพียงจบ ป.4 ก็ถือว่าจบการศึกษาภาคบังคับ

และมีหนังสือของกรมการปกครอง ที่ มท 0309 / ว 27 ลงวันที่ 7 มกราคม 2536 แจ้งรายละเอียดเกี่ยวกับเรื่องนี้ถึงผู้ว่าราชการจังหวัดทุกจังหวัด โดยมีประเด็นที่ให้พิจารณาคือ การจบการศึกษาภาคบังคับ นอกจากจะพิจารณาว่าผู้ใดจบการศึกษาปีใด ชั้นใดแล้ว ต้องพิจารณาว่าในท้องที่ใดกำหนดให้จบการศึกษาชั้นใดด้วย

ข้อมูลสองวรรคข้างต้น ทำให้ตัวเองต้องเร่งสอบถาม เสาะแสวงหาข้อมูลต่าง ๆ จากผู้รู้หลาย ๆ ท่าน อาทิ อ.กัลญาณี (ไม่ได้สอบถามนามสกุล * ต้องขออภัยมา ณ ที่นี้ครับ) สำนักทดสอบทางการศึกษา และ นายสมศักดิ์ ทองรุ่ง , นายวสันต์ ศรีประดู่ รอง ผอ.สพท.พล.1 มาประกอบการดำเนินการ จนได้ข้อยุติในภาพใหญ่ ว่า

ผู้ที่จบการศึกษาภาคบังคับในช่วง พ.ศ.2505 - 2521 ตามแผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2503 ที่กำหนดให้จบ ป.7 เป็นเพียงบางพื้นที่ บางโรงเรียนเท่านั้นที่กระทรวงศึกษาธิการประกาศในราชกิจจานุเบกษา นอกเหนือจากนี้จบเพียง ป.4 ก็ถือว่าจบการศึกษาภาคบังคับ และตาม พ.ร.บ.การศึกษาภาคบังคับ พ.ศ.2545 ประกาศ ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2545 บังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2546 การศึกษาภาคบังคับต้องจบ ม.3 ครับ

ทั้งนี้ อ.กัลญาณี ได้อนุเคราะห์ส่งโทรสารเกี่ยวกับข้อมูลหัวข้อประกาศกระทรวงศึกษาธิการที่กำหนดให้ขยายการศึกษาภาคบังคับจากประโยคประถมศึกษาตอนต้นเป็นประถมศึกษาตอนปลาย ตั้งแต่ พ.ศ.2505 - 2520 รวม 27 รายการ ซึ่งผมได้ค้นหารายละเอียดเพิ่มเติมด้วย ** (ปรับปรุงข้อมูลใหม่ 14 พฤศจิกายน 2556)

มีเกร็ดน่าสนใจว่า ประกาศกระทรวงศึกษาธิการตั้งแต่ พ.ศ.2505 - 2510 จะใช้ชื่อเรื่องว่า การเขยิบเกณฑ์ความรู้ขยายการศึกษาภาคบังคับ (ส่วนใหญ่ระบุเป็นรายตำบล) และประกาศ ฯ ตั้งแต่ พ.ศ.2511 เป็นต้นไป ใช้ชื่อเรื่องว่า ขยายการศึกษาภาคบังคับให้สูงขึ้น ครับ

ผมได้สำเนาไฟล์ราชกิจจานุเบกษามาวางไว้แล้วครับ ดังนี้ (ปรับปรุงไฟล์แนบ วันที่ 14 พฤศจิกายน 2556)

ต้องขออภัยหลาย ๆ ท่านที่เคยโทรศัพท์ประสานแจ้งไปว่าข้อมูลเปิดไม่ได้ แต่ผมไม่เคยเข้ามาตรวจสอบ link ด้วยความมั่นใจว่าไฟล์ข้อมูลควรจะมีอยู่ แต่วันนี้ (14 พย. 2556)พบว่า link เดิมใช้ไม่ได้ จึงขออนุญาตแก้ไขให้ถูกต้อง ครับ
และถ้าเป็นไปได้ควรใช้ browser ของ IE หรือที่เกี่ยวพันกับ IE ในการเปิด link ต่าง ๆ นะครับ

1.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 80 ตอนที่ 10 หน้า 164 วันที่ 29 มกราคม 2506

2.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 80 ตอนที่ 10 หน้า 190 วันที่ 29 มกราคม 2506

3.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 80 ตอนที่ 17 หน้า 468 ลงวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2506

4.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 81 ตอนที่ 9 หน้า 191 วันที่ 28 มกราคม 2507

5.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 81 ตอนที่ 10 ฉบับพิเศษ หน้า 12 วันที่ 30 มกราคม 2507

6.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 82 ตอนที่ 7 หน้า 121 วันที่ 19 มกราคม 2508

7.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 83 ตอนที่ 3 หน้า 208 วันที่ 11 มกราคม 2509

8.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 84 ตอนที่ 8 หน้า 266 วันที่ 24 มกราคม 2510

9.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 85 ตอนที่ 38 หน้า 1282 วันที่ 30 เมษายน 2511

10.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 85 ตอนที่ 67 หน้า 2448 วันที่ 30 กรกฎาคม 2511

11.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 86 ตอนที่ 20 หน้า 849 วันที่ 11 มีนาคม 2512

12.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 86 ตอนที่ 33 หน้า 1481 วันที่ 15 เมษายน 2512

13.ประกาศกระทรวงศึกษาธิการ ลงวันที่ 14 เมษายน 2513 ใช้ในท้องที่รวม 83 ตำบล (ไม่มีไฟล์)

14.ประกาศกระทรวงศึกษาธิการ ลงวันที่ 3 มิถุนายน 2513 ใช้ในท้องที่รวม 35 ตำบล (ไม่มีไฟล์)

15.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 88 ตอนที่ 55 หน้า 1598 วันที่ 25 พฤษภาคม 2514

16,17.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 89 ตอนที่ 72 หน้า 1196 ,1198 วันที่ 9 พฤษภาคม 2515

18.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 90 ตอนที่ 120 หน้า 8 วันที่ 25 กันยายน 2516

19.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 90 ตอนที่ 133 หน้า 3401 วันที่ 16 ตุลาคม 2516

20.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 91 ตอนที่ 129 หน้า 3047 วันที่ 30 กรกฎาคม 2517

21.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 91 ตอนที่ 133 หน้า 3107 วันที่ 6 สิงหาคม 2517

22.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 91 ตอนที่ 133 หน้า 3108 วันที่ 6 สิงหาคม 2517

23,24.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 92 ตอนที่ 119 หน้า 1574 ,1575 วันที่ 24 มิถุนายน 2518

25.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 93 ตอนที่ 97 หน้า 14 วันที่ 29 กรกฎาคม 2519

26.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 93 ตอนที่ 106 หน้า 18 วันที่ 27 สิงหาคม 2519

27.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 94 ตอนที่ 70 หน้า 589 วันที่ 2 สิงหาคม 2520

***** แก้ไข วันที่ 14 พฤศจิกายน 2556 *****

1. ประกาศใช้แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2520
ใน ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 94 ตอนที่ 31 หน้า 337 ลงวันที่ 12 เมษายน 2520
หรือไปที่นี่

2. พระราชบัญญัติประถมศึกษา (ฉบับที่ 5) พ.ศ.2521
ใน ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 95 ตอนที่ 40 ฉบับพิเศษ หน้า 5 วันที่ 5 เมษายน 2521

หนังสือกรมการปกครอง ที่ มท 0309 / ว 27 ลงวันที่ 7 มกราคม 2536 ครับ
หน้า 1หน้า 2

จากข้อคำถามของคุณปูเป้ ทำให้ผมต้องไปค้นหารายละเอียดพ.ร.บ.ลักษณะปกครองท้องที่ พ.ศ.2457 และฉบับแก้ไขต่าง ๆ (ถึงฉบับที่ 12 พ.ศ.2552)แม้จะทราบว่าประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ตอนที่ เมื่อใดแล้ว แต่หาในเวบไซด์ราชกิจจานุเบกษาไม่เจอครับ มาเจอสารสนเทศเกี่ยวกับ พ.ร.บ.ฉบับนี้ที่ปรับปรุง หลอมรวม พ.ร.บ.ฉบับต่าง ๆ ที่แก้ไขไว้ในฉบับเดียวกัน ทำให้สะดวกต่อการอ้างอิง เพราะมีหมายเหตุด้านล่างของแต่ละหน้าให้ดูว่าถูกยกเลิก แก้ไข ปรับปรุง โดย พ.ร.บ.ฉบับใด หน่วยงานที่เผยแพร่สารสนเทศนี้คือ สำนักกฎหมาย สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย ครับ นำเสนอโดยสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา

พ.ร.บ.การศึกษาภาคบังคับ พ.ศ.2545 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 119 ตอนที่ 128 ก หน้า 11 เมื่อวันที่ 31 ธันวาคม 2545 บังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2546

ระเบียบกระทรวงมหาดไทย ว่าด้วยการเลือกผู้ใหญ่บ้าน พ.ศ.2551

พ.ร.บ.ข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ.2540 หรือไป link ต่อไป http://www.erc.or.th/ERCWeb/Front/webpagelaw/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%9A%20%E0%B8%82%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B8%A5%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%202540.pdf

สำเนาหนังสือ สปช. ที่ ศธ 1404 / 37827 ลงวันที่ 1 ธค. 2535

เรื่อง หารือเกี่ยวกับการศึกษาภาคบังคับ

ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการ ว่าด้วยปีการศึกษา การเปิดและปิดสถานศึกษา พ.ศ.2549

********* เพิ่มเติม ณ วันที่ 1 เมษายน 2556

ผมได้ขอความอนุเคราะห์จาก "กลุ่มงานราชกิจจานุเบกษา" เพื่อสอบถามหาไฟล์ราชกิจจานุเบกษา ปี 2513 ที่ยังหาไม่ได้ 2 ฉบับ จากเวบกระดานถาม-ตอบ ของราชกิจจานุเบกษา ได้รับคำแนะนำ เมื่อวันที่ 1 เมษายน 2556 ให้เข้าไปค้นหาราชกิจจานุเบกษาจากเวบ http://www.ratchakitcha.soc.go.th/RKJ/index/index.htm และพิมพ์คำว่า "ประกาศกระทรวงศึกษาธิการ" เว้นวรรคแล้วพิมพ์ "บังคับ" (ขณะพิมพ์ไม่ต้องมีเครื่องหมายคำพูดนะครับ) ซึ่งเป็น key word ของเรื่องที่ผมต้องการหา ทำให้ผมเจอไฟล์ราชกิจจาฯ เพิ่มอีก 2 ฉบับ คือ

1.ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 80 ตอนที่ 17 วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2506

แก้ไขคำผิดราชกิจจานุเบกษา เล่ม 80 ตอนที่ 10 วันที่ 29 มกราคม 2506

2. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 94 ตอนที่ 70 วันที่ 2 สิงหาคม 2520

ขยายการศึกษาภาคบังคับ รวม 729 ตำบล ตั้งแต่ปีการศึกษา 2520 เป็นต้นไป (มีอยู่แล้วด้านบน)

********** ข้อมูลเพิ่มเติม ณ วันที่ 15 พฤศจิกายน 2556

คำพิพากษาของศาลปกครองนครศรีธรรมราช เมื่อวันที่ 31 มกราคม 2556

ซึ่งมีประเด็นสำคัญเกี่ยวกับ "วุฒิการศึกษาภาคบังคับ" ที่ศาลพิพากษาให้ผู้ขาดคุณสมบัติ

ถูกเพิกถอนคำสั่งแต่งตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้าน โดยให้มีผลย้อนหลังถึงวันที่คำสั่งมีผลบังคับใช้

ทั้งนี้ต้องขอขอบคุณ คุณวิทย์ แซ่ลิ่ม ที่กรุณาส่งข้อมูลมาให้และประสงค์จะให้เผยแพร่ต่อไป

ไฟล์ที่ 1ไฟล์ที่ 2 ไฟล์ที่ 3

*********** ข้อมูลเพิ่มเติม ณ วันที่ 27 มีนาคม 2557

คำพิพากษาศาลปกครองขอนแก่น คดีหมายเลขแดงที่ 222 / 2557
วันที่ 19 มีนาคม 2557 เป็นไฟล์ *.pdf จำนวน 12 หน้า
กรณีวุฒิการศึกษาภาคบังคับกับการสมัครรับเลือกเป็นผู้ใหญ่บ้าน
โดยสรุป บุคคลเป้าหมายในคำพิพากษา ไม่จบการศึกษาภาคบังคับ
ทำให้ขาดคุณสมบัติในการดำรงตำแหน่งผู้ใหญ่บ้าน
ทั้งนี้ต้องขอขอบคุณ คุณรัศมี ดิษฐเนตร ที่นำออกมาเผยแพร่และให้ผมได้นำมาใช้ต่อ
ในเวบบล๊อกนี้

ไฟล์ที่ 1 ไฟล์ที่ 2ไฟล์ที่ 3

***** ข้อมูลเพิ่มเติม ณ วันที่ 25 เมษายน 2557

คุณรัศมี ดิษฐเนตร แจ้งเพิ่มเติมวันนี้ว่า คู่กรณีไม่ได้ยื่นอุทธรณ์ภายใน 30 วันตามที่ศาลปกครองขอนแก่นกำหนด คดีจึงถึงที่สุดแล้ว